امامت در پرتو قرآن و سنت

امامت در پرتو قرآن و سنت

تقابل اندیشۀ امامت علوی و خلافت اموی بر سکه‏ های مصور عبدالملک بن مروان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دکتری مردم‌شناسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
2 دانشکدۀ تاریخ، دانشگاه ادیان و مذاهب اسلامی، قم، ایران.
3 استادیار گروه تاریخ اسلام، دانشکده تاریخ، دانشگاه ادیان و مذاهب اسلامی
چکیده
پس از آنکه عبدالملک در سال 74ق. مخالفان خود را سرکوب کرد، درصدد برآمد تا مشروعیت حقوقی خود را با استفاده از سنت اسلامی قوامی تازه بخشد. برای این‌ کار، وی به اقداماتی دست زد که از مهم‌ترین آنها، ضرب سکۀ اسلامی بود. مسئلۀ مهم در این زمینه، چگونگی گنجاندن نماد‌های بصری در سکه‌هاست. به‌نظر می‌رسد شمایل‌نگاری خلیفه حاوی عناصر فرهنگی ویژه‌ای است که به‌نوعی، معنایی خاص از مشروعیت را در ذهن القا می‌کند. اندیشه‌ای که عبدالملک رواج می‌داد، جایگاه حقوقی خلیفه در نظام اسلامی را همسو با اندیشۀ خلیفۀ دوم در عرض جایگاه حقوقی رسول خدا؟ص؟ قرار می‌داد. چنین اندیشه‌ای به‌صورت مستقیم با جایگاه امامت شیعی که به‌عنوان امتداد نبوت رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم مطرح می‌شد، در تقابل قرار داشت. تصویرگری زاهدانه از خلیفه و نیز وجود نمادهای اقتدار همچون شمشیر و تازیانه، این سؤال را درپی دارد که خلیفه با این نوع شمایل‌نگاری درصدد بود تا چه شخصیتی از خود را بر مخاطب عرضه کند؟ نتایج پژوهش حاضر نشان می‌دهد که عبدالملک، علاوه بر تقدس‌بخشیدن به خلافت، از نمادهای مشروعیت در فرهنگ عربی بهره جسته است. در پژوهش پیش‌رو برآنیم تا با استفاده از روش مردم‌شناختی و با تکیه بر منابع تاریخی، به ارزیابی مفاهیم منعکس از تصویر، متن و فرامتن سکه‌های مصور عبدالملک و مقاصد سیاسی - مذهبی او در انتخاب دو نماد شمشیر و تازیانه بپردازیم.

عنوان مقاله English

1

نویسندگان English

Hamidreza Azarinia 1
Hossein Mohseni 2
Mohammad Taqi Zakeri 3
1 PhD of Anthropology, University of Tehran, Tehran, Iran
2 PhD Student of History of Islam, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran
3 Assistant Professor of history of islam, Faculty of History, University of Religions and Denominations, Qom, Iran
چکیده English

1

کلیدواژه‌ها English

Imamate
Caliphate
legitimate lawgiver
Anthropology of law
prophetic tradition
Abd alMalik ibn Marwan
Standing Caliph Coin
Numismatics
ابن‌انس، مالک، المدونة، بیروت: دار الکتب العلمیة، 1415ق.
ـــــــــــــــ، الموطأ، تصحیح محمد فؤاد عبدالباقی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، 1406ق.
ابن‌بکار، زبیر، الأخبار الموفقیات، تحقیق سامی مکی العانی، بیروت: عالم الکتب، 1429ق.
ابن‌جوزی، عبدالرحمن بن علی، المنتظم فی تاریخ الأمم والملوک، تحقیق محمد عبدالقادر عطا و مصطفى عبدالقادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیة، 1412ق.
ابن‌حنبل، احمد، الزهد، تصحیح محمد عبدالسلام شاهین، بیروت: دار الکتب العلمیة، 1420ق.
ـــــــــــــــــ، مسند، تحقیق شعیب الارنووط، عادل و دیگران، بیروت: مؤسسة الرسالة، 1421ق.
ابن‌خیاط، خلیفة، تاریخ خلیفة بن خیاط، تحقیق سهیل زکار، بیروت: دار الفکر، 1993م.
ابن‌سعد، محمد، الطبقات الکبیر، تحقیق علی محمد عمر، قاهره: مکتبة الخانجی، 1421ق.
ابن‌سلام، قاسم، الناسخ و المنسوخ فی القرآن العزیز، تحقیق محمد بن صالح المدیفر، ریاض: مکتبة الرشد، بی‌تا.
ابن‌شبّه، عمر، تاریخ المدینة، تصحیح فهیم محمد شلتوت، بیروت: دار الفکر، 1399ق.
ابن‌شهرآشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابی‌طالب، قم: علامه، 1379ق.
ابن‌عبد البر، یوسف بن عبدالله، الاستیعاب، تحقیق علی محمد البجاوی، بیروت: دار الجیل، 1412ق.
ابن‌عبد ربه، احمد بن محمد، العقد الفرید، بیروت: دار الکتب العلمیة، 1404ق.
ابن‌عساکر، علی بن الحسن، تاریخ مدینة دمشق، تحقیق محب‌الدین أبوسعید عمر بن غرامة العمروی، بیروت: دار الفکر للطباعة و النشر و التوزیع، 1415ق.
ابن‌کثیر، اسماعیل بن عمر، مسند الفاروق أمیرالمؤمنین أبی حفص عمر بن الخطاب رضی الله عنه و أقواله على أبواب العلم، تحقیق إمام بن علی بن إمام، مصر: دار الفلاح، 1430ق.
ابن‌کلبی، هشام بن محمد، جمهرة النسب، تحقیق حسن ناجی، بیروت: عالم الکتب مکتبة النهضة العربیة، بی‌تا.
ابن‌مسکویه، محمد بن احمد، تجارب الأمم و تعاقب الهمم، تحقیق ابوالقاسم امامی، تهران: سروش، 1379ش.
ابن‌منصور، سعید، سنن سعید بن منصور، تحقیق سعد بن عبدالله بن عبدالعزیز آل حمید، ریاض: دار الصمیعی، 1417ق.
ابوالعرب، محمد بن أحمد، المحن، تحقیق عمر سلیمان العقیلی، ریاض: دار العلوم، 1404ق.
ابی‌بکر الاصم، عبدالرحمن بن کیسان، تفسیر أبی‌بکر الأصم، تحقیق خضر محمد بهاء، بیروت: دار الکتب العلمیة، 1428ق.
ازرقی، محمد بن عبدالله، أخبار مکه، تصحیح رشدی الصالح ملحس، بیروت: دار الأندلس، بی‌تا.
الیاس، نوربرت، در باب فرایند تمدن: بررسی‌‌هایی در تکوین جامعه‌‌شناختی و روان‌‌شناختی آن، ترجمۀ غلامرضا خدیوی، تهران: جامعه‌‌شناسان، 1397ش.
آذری‌نیا، حمیدرضا، بهراملو، احسان، «تاریخ تکوین فقه در عصر خلیفۀ دوم از منظر مردم‌شناسی حقوق: مسئلۀ تحریم متعۀ حج»، فصلنامۀ تاریخ و تمدن اسلامی دانشگاه آزاد واحد علوم و تحقیقات، ش40، ص3-28، 1401ش.
بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح البخاری، تحقیق محمد زهیر بن ناصر الناصر، بیروت: دار طوق النجاة، 1422ق.
بلاذری، احمد بن یحیی، أنساب الاشراف، تحقیق سهیل زکار و ریاض الزرکلی، بیروت: دار الفکر، 1417ق.
ـــــــــــــــــــــــــ، فتوح البلدان، بیروت: مکتبة الهلال، 1988م.
ترمذی، محمد بن عیسی، سنن الترمذی، تصحیح احمد محمد شاکر و دیگران، مصر: شرکة مکتبة و مطبعة مصطفى البابی الحلبی، 1395ق.
ــــــــــــــــــــــــــ، الشمائل المحمدیة و الخصائل المصطفویة، تحقیق سید بن عباس الجلیمی، مکه: المکتبة التجاریة مصطفى أحمد الباز، 1413ق.
جرجانی، احمد بن عدی، الکامل فی ضعفاء الرجال، تحقیق عادل أحمد عبد الموجود و علی محمد معوض، بیروت: الکتب العلمیة، 1418ق.
جواد علی، المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، بیروت: دار الساقی، 1422ق.
خصیبی، حسین بن حمدان‏، الهدایة الکبری، بیروت: البلاغ، 1419ق.
دینوری، عبدالله بن مسلم، عیون الاخبار، بیروت: دار الکتب العلمیة، 1418ق.
ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الاسلام، تحقیق عمر عبدالسلام التدمری، بیروت: دار الکتاب العربی، 1413ق.
سیوطی، عبدالرحمن بن أبی‌بکر، تاریخ الخلفاء، تحقیق حمدی الدمرداش، مکه: مکتبة نزار مصطفى الباز، 1425ق.
شرف‌الدین، عبدالحسین، الاجتهاد فی مقابل النص، تحقیق ابومجتبی، قم: سیدالشهدا، 1404ق.
صالح سلطان، مهدی، خطب الأمام الحسن؟ع؟: دراسة لغویة فی ضوء المناسبة، نجف: عتبة حسینیة مقدسة، 1440ق.
صنعانی، عبدالرزاق بن همام، المصنف، تصحیح دار التاصیل، ریاض: دار التأصیل، 1437ق.
طبرانی، سلیمان بن احمد، المعجم الکبیر، تحقیق حمدی بن عبدالمجید السلفی، بیروت: مؤسسة الرسالة، 1405ق.
طبری، محمد بن جریر، تاریخ الأمم و الملوک، تحقیق محمد أبوالفضل ابراهیم، بیروت: دار التراث، 1387ق.
عسقلانی، احمد بن علی، الإصابة فی تمییز الصحابة، تحقیق عادل احمد عبدالموجود و علی محمد معوض، بیروت: دارالکتب العلمیة، 1415ق.
ـــــــــــــــــــــــــ، فتح الباری شرح صحیح البخاری،  تصحیح محب‌الدین الخطیب، بیروت: دار المعرفة، 1379ق.
عطوان، حسین، الأمویون و الخلافة، بیروت: دارالجیل، 1986م.
قاضی مغربی، نعمان بن محمد، دعائم الإسلام، قم: مؤسسه آل البیت، 1385ق.
ــــــــــــــــــــــــــــــــ، شرح الأخبار فی فضائل أئمة الأطهار، تحقیق السید محمّد الحسینی الجلالی، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، بی‌تا.
کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تصحیح علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران: دارالکتب الاسلامیة، 1407ق.
المبیض، سلیم عرفات، النقود العربیة الفلسطینیة و سکتها المدنیة الاجنبیة: من القرن السادس قبل المیلاد و حتی عام 1946م، اردن: مکتبة الاسرة، بی‌تا.
مسعودی، علی بن الحسین، مروج الذهب و معادن الجوهر، تحقیق اسعد داغر، قم: دار الهجرة، 1409ق.
مقریزی، احمد بن علی، شذور النقود، تحقیق محمد بحرالعلوم، نجف: مکتبة الحیدریة، 1387ق.
ناشناس، الإمامة و السیاسة، تحقیق علی شیری، بیروت: دار الأضواء، 1410ق.
نقشبندی، ناصر السید محمود، الدرهم الاسلامی: الدرهم الاسلامی المضروب علی الطراز الساسانی، بغداد: مطبوعات المجمع العلمی العراقی، 1389ق.
نیشابوری، مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، تحقیق محمد فؤاد عبدالباقی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.
یعقوبی، احمد بن ابى‌یعقوب‏، تاریخ یعقوبى‏، بیروت: دار صادر، بی‌تا.
Burke, Peter, What is cultural history, Wiley, 2008.
Baldwin’s Islamic Coin, Auct 24, 2013.
Coser, Lewis A, The functions of social conflict, Routledge, 2001.
Crone, Patricia and Martin Hinds, God’s Caliph: Religious Authority in the First Centuries of Islam, Cambridge: Cambridge University Press, 1986.
Durkheim, Émile, The Elementary Forms of Religious Life, Free Press, 1995.
Emirbayer & Mische, “What Is Agency?”, American Journal of Sociology, 103(4), pp. 962-1023, 1998.
Evans-Pritchard, E. E, “The Sanusi of Cyrenaica”, Journal of the International African Institute, 15(2), pp. 61-79, 1945.
F.E. Peters, The Arabs and Arabia on the Eve of Islam, Routledge, 1999.
Goodwin, Tony, Arab-Byzantine Coinage, London: Study in The Khalili Collection, Vol 4, 2005.
Gordon, Matthew S, et al, Al-Yaqubi, Abu al-Abbas: The Works of Ibn Waḍiḥ al-Yaqubi: An English Translation, Leiden, Boston: Brill, Vol. 3, 2018.
Hakim, A, “Conflicting Images of Lawgivers: The Caliph and the Prophet Sunnat ʿUmar and Sunnat Muḥammad”, In Method and Theory in the Study of Islamic Origins, Leiden, The Netherlands: Brill, pp 159- 177, 2003.
Hallaq, W, “The early judges, legal specialists and the search for religious authority”, In The Origins and Evolution of Islamic Law, Cambridge: Cambridge University Press, Themes in Islamic Law, pp. 57-78, 2004.
Lowry, J, The Prophet as lawgiver and legal authority”, In The Cambridge Companion to Muhammad, Cambridge: Cambridge University Press, pp. 83-102, 2010.
Miles, George C, “Mihrab And ‘Anazah’: A Study In Early Islamic Iconography”, Routledge, Vol.1, pp. 156-171, 1952.
ــــــــــــــــــــــ, “The Earliest Arab Gold Coinage”, Museum Notes (American Numismatic Society), Vol 13, pp. 205- 229, 1967.
Morton & Eden LTD, Auct54, 2012.
ــــــــــــــــــــــــــــ, Auct85, 2017.
Pirie, Fernanda, The Anthropology of Law, Oxford University Press, 2013.
Schulze, Wolfgang, "Symbolism On The Syrian Standing Caliph Copper Coins: A Contribution To The Discussion", Coinage And History In The Seventh Century Near East 2, pp. 11-22, 2010.
Treadwell, Luke, "Mihrab And ʿanaza" Or "Sacrum And Spear"? A Reconsideration Of An Early Marwanid Silver Drachm, Muqarnas, Brill, Vol 22, pp 1-28, 2005.
ــــــــــــــــــــــــــ, "Abd Al-Malik's Coinage Reforms: The Role Of The Damascus Mint", Revue Numismatique, No 6, pp. 357-381, 2009.
Walker, J, "Some New Arab-Sassanian Coins", The Numismatic Chronicle And Journal Of The Royal Numismatic Society, Vol 12, pp.106-110, 1952.
www.sarc.auction (Stephen Album Rare Coins)
www.zeno.ru