http://ipj.emamat.org/ امامت در پرتو قرآن و سنت fa daily 1 Sun, 22 Sep 2024 00:00:00 +0330 Sun, 22 Sep 2024 00:00:00 +0330 http://ipj.emamat.org/article_226054.html اندیشمندان اهل تسنن بر این باورند، راویانی که به صحابه دشنام دهند یا مرتکب بدعت کبرا شوند و یا به آن بدعت، دعوت کنند، مورد جرح و ضعف قرار می‌گیرند. ازاین‌رو راویان فراوانی را تنها به جهت نکوهش برخی صحابه تضعیف کردند؛ ولی از جهت دیگر گرفتار تناقض آشکاری شدند و راویانی را که ناصبی هستند و یا به امیرمؤمنان دشنام داده‌اند، برخلاف این مبانی خود، توثیق کرده و در صحیح‌ترین منابع خود از آنها روایت نقل کرده‌اند. هدف این مقاله آن است تا شماری از راویان ناصبی که مورد توثیق اندیشمندان اهل تسنن قرار گرفته‌اند، نام ببرد و سرانجام دوگانگی آنها در جرح و تعدیل دشنام‌دهندگان صحابه به ویژه راویان ناصبی را به اثبات برساند و این دوگانگی آنها را آشکار سازد.       http://ipj.emamat.org/article_226055.html استقرا مسئله‌ای سرنوشت‌ساز درحوزه‌هایی مانند معرفت‌شناسی، فلسفۀ علم و روش‌شناسی است که با جستجو در موارد جزئی و تفحص در آنها، به کسب گزاره‌های کلی می‌پردازد. استقرا از روش‌های رایج برای کسب معرفت است که با گسترش علوم تجربی اهمیت بسزایی یافته است. ازاین‌رو همواره دغدغۀ دانشمندان بوده که چگونه می‌توان از این گزاره‌ها نتیجۀ یقینی گرفت. فیلسوفان مکتب تأییدگرایی معتقدند آغاز علم، ادراک حس است و استقرا به وسیلۀ مشاهدات تجربی به یقین منجر خواهد شد. از طرفی ارسطو و پیروانش معتقدند با مبانی عقلی، استقرا نتیجۀ یقینی دارد. شهید صدر با ابداع روش جدید خود که شواهد و قرائن را به عنوان «اخبار عن حس» همچون یک کلی در نظر می‌گیرد، میان این گزاره‌ها پیوندی برقرار می‌کند؛ به گونه‌ای که مخاطب خود را در برابر یک برنامۀ پیوسته میابد که هر بخشَش، بخش دیگری را تکمیل می‌کند. ایشان از علم اجمالی و نظریۀ احتمالات برای اثبات نظریۀ خود کمک گرفته است. بنابراین، هدف این مقاله آن است که با استفاده از روش شهید صدر، مشهورترین و مهم‌ترین گزاره‌های تاریخی، قرآنی و متواترات حدیثی در شأن حضرت علی را به عنوان گزاره‌های برگرفته از شواهد حسی استقرا کند و به نسبت‌سنجی این گزاره‌ها و کشف میزان احتمال آنها در پنج گام با هدف غایی رسیدن به یقین موضوعی در به اثبات منصوب‌بودن امامت حضرت علی بپردازد و روشی جدید و یقینی را در عرصۀ مهم جانشینی پیامبر اسلام ارائه کند. ازاین‌رو، این روش گامی مهم و ضروری در مسئلۀ امامت و جایگزینی بعد از پیامبر اسلام است. http://ipj.emamat.org/article_226056.html باتوجه به جایگاه امامت و خلافت در میان مسلمین و لزوم پاسخگویی به ادعاهای پیرامون آن، این پژوهش با هدف پاسخگویی به پرسش اصلی «پاسخ شیخ مفید (ره) به ادعای اجبار مردم بر بیعت با امیرالمؤمنین (ع) چگونه تحلیل و نقد می‌شود؟» سامان یافته است. نگارندگان با روش توصیفی - تحلیلی و با استفاده از ابزار کتابخانه‌ای به بیان، تحلیل و نقد پاسخ شیخ مفید (ره) به این پرسش خواهند پرداخت. نتیجه آنکه شیخ مفید (ره) با تکیه بر سند و استفاده از منابع عامه، اخبار واردشده مبنی بر بیعت اجباری را دارای ضعف سندی می‌داند. ایشان معتقد است که مبنای ادعای اجبار، اغراض سیاسی و دنیوی مدعیان است؛ هرچند نقدهایی به این پاسخ وارد به نظر می‌رسد، اما در مجموع پاسخ متقن ارزیابی‌شده و ادعای بیعت اجباری پذیرفته نخواهد بود. http://ipj.emamat.org/article_226057.html دستیابی به جغرافیای اندیشۀ‌ امامتی شیعه در دوران نخستین، به کشف و یافتنِ برداشت گروه‌های مختلف شیعیان از امامت نیاز دارد. ازاین‌رو، با بررسی تاریخیِ اطلاق واژۀ «شیعه» و «تشیع» بر گروهی از مسلمانان، بن‌مایه‌های فکری آنان مورد مطالعه قرار گرفت. علاوه بر گروهی که باور به خلافت‌اللهی امام علی علیه السلام داشتند، گروه دیگر بر خلافت سیاسی ایشان متمرکز بودند. آنان در سیر تاریخی و مناسباتی که با دیگر گروه‌های اسلامی داشتند به جنبش‌های سیاسی تمایل یافته و در نهایت، تئوری خویش در مسئلۀ امامت را به ‌گونه‌ای ارائه دادند که بعد از شهادت امام حسین علیه السلام در مصداق امامت، اختلاف شدیدی با امامیه پیدا کردند. این جریان در نهایت ظرفیت فکری و عملی زیدیه را پشتیبانی کرد. این مقاله با رویکردی تاریخی و استفاده از روش تحلیلی، درصدد واکاوی باورهای جریان مذکور در دوران نخست و چگونگی امتداد و انتقال این اندیشه به دوره‌های بعدی است. http://ipj.emamat.org/article_226058.html حدیث سفینه یکی از احادیث مشهور در منابع حدیثی شیعه و عامه است که محتوای آن می‌تواند به اثبات امامت اهل بیت علیهم السلام منتهی گردد. این حدیث با نقل‌های بسیار از طرق مختلف، به تواتر معنوی رسیده است. بررسی عملکرد محدثان نشان می‌دهد که این حدیث بر اصل امامت اهل بیت علیهم السلام، عصمت‌، وجوب طاعت‌، مرجعیت ایشان، علم، فضیلت و حقانیت اجتماع آنها بر یک مسئله دلالت دارد. هدف این تحقیق، پس از استخراج حدیث سفینه در منابع فریقین و نگاهی اجمالی به طرق آن، بیان سیر تاریخی دلالت‌های حدیث سفینه به تفکیک قرن است و در مواردی به تحلیل علت استناد یا کم‌توجهی محدثین به روایت مورد بحث اشاره شده است. به نظر می‌رسد حدیث سفینه تا پایان قرن پنجم در 29 کتاب و با بیش از 22 طریق نقل شده است. همچنین این حدیث در بازۀ زمانی قرن ششم تا پایان قرن دهم و پس از آن تا دوران معاصر در کتب حدیثی به میزان قابل توجهی مشاهده می‌شود. بررسی‌ها نشانگر آن است که حدیث سفینه در اولین کتاب‌های کلامی وجود داشته و شیخ صدوق (ره) علاوه بر توجه به نقل آن در کتب حدیثی خود، از این حدیث در دو کتب کلامی‌اش نیز یاد کرده است؛ درحالی‌که شیخ مفید (ره) این روایت را فقط در الارشاد نقل می‌کند و سید مرتضی در الشافی. در قرون بعدی نیز متکلمان کم‌وبیش به حدیث سفینه در موضوعات مرتبط با امامت تمسک کرده‌اند؛ اما اوج التفات به حدیث سفینه مربوط به کتاب احقاق الحق در قرن یازدهم است. http://ipj.emamat.org/article_226059.html ابعاد و زوایای مختلف حیات آخرین رسول الهی حضرت محمد صلی الله علیه و آله و سلم، بی‌شک در زمرۀ پربسامدترین موضوعات مورد تحقیق و مباحثی مانند سن پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم در زمان بعثت، جزء مسائل دارای مناقشه بوده است. ازاین‌رو، بازخوانی گزارش‌ها در این‌باره و نقد و تحلیل آنها اهمیت خاصی دارد. این پژوهش با هدف بررسی سن پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم در زمان بعثت، دیدگاه‌های رایج و مدون در منابع را به صورت انتقادی واکاوی می‌کند و با استفاده از روش توصیفی - تحلیلی، عهده‌دار پاسخ به این پرسش است که آیا تعیین سن چهل‌سالگی برای زمان بعثت سند و اعتبار لازم را دارد؟ نتیجه اینکه فقدان پشتوانۀ قرآنی، روایی و تاریخی شهرت معیار چهل‌سالگی برای احراز مقام نبوت و طبق برخی گزارش‌ها، بدعت جعل این معیار غلط از سوی برخی برای توجیه عدم بیعت با حضرت علیعلیه السلام بعد از رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و اینکه گزارش‌ها و اخبار رسیده توان اثبات این ادعا را ندارد، از یافته‌های این پژوهش است. http://ipj.emamat.org/article_226060.html امامت از دیدگاه امامیه، ادامه و کامل‌کنندۀ نبوت است؛ بنابراین بیشتر شروط/اوصاف این دو نهاد یکسان است. با این حال قاضی عبدالجبار معتزلی به جداانگاری این دو گزاره باور دارد؛ ازاین‌رو او شرایط نبی و امام را برابر نمی‌داند. عبدالجبار، عصمتِ پیامبر و امام را شرط می‌دانسته؟ آن راچگونه فهم می‌کرده، گستره‌اش را چه می‌دانسته است؟ این پژوهش که به صورت توصیفی - تحلیلی سامان یافته در پی استنباط دیدگاه صحیح قاضی عبدالجبار در این زمینه است. به نظر می‌رسد وی معتقد است چون پیامبر در آنچه از سوی خدا به مردم می‌رساند «حجت» است، باید از آنچه این مهم را به چالش می‌کشد (دروغ، کتمان، اشتباه و بیان معماگونه) مصون باشد. همچنین ازآنجاکه او واسطۀ بین مردم و خداست، باید از هرچه سبب وازدگی و دلزدگی مردم می‌شود - پیش یا پس از نبوت - بری باشد. بر این اساس، ممکن است چیزی گناه نباشد، ولی نفرت‌انگیز باشد - مانند بدخُلقی و بدخَلقی - و ممکن است چیزی گناه باشد، ولی بُریدگی و رمیدگی به همراه نیاورد که صدور اولی محال و دومی ممکن است. قاضی در باب عصمت امام چنین می‌اندیشد که چون کارکرد امام، تنها اجرای احکام ظاهری است، ازاین‌رو عصمت در او - مانند سایر کارگزاران - شرط نیست. البته اگر وظیفۀ امام را حفظ شریعت دانستیم، او نیز مانند پیامبر باید معصوم باشد. http://ipj.emamat.org/article_222004.html تفویض به امام در روایات متعدد، گاه اثبات و گاهی نفی شده است. باتوجه به کاربرد‌های گوناگون واژۀ «تفویض»، هریک از این روایات ناظر به گونۀ خاصی از تفویض است. تفویض به امام را می‌توان به چهار گونۀ استقلالی، جبری محض، مأموری محض و مأموریِ امر ‌بین‌الامرینی تبیین نمود که هر گونه، خود از جهت متعلق و گستره اقسامی دارد. در میراث حدیث شیعه، روایاتی در نقد و ابطال تفویض به امام مشاهده می‌شود که در سه دستۀ «برائت از تفویض و مفوضه به صورت مطلق»، «نفی تفویض به جهت شرک» و «نفی تفویض استقلالی» قرار می‌گیرند. پس از بررسی سندی و دلالی تک‌تک این روایات می‌توان گفت، مدافع منهج رجالی متأخرین نمی‌تواند برای انکار «تفویض مأموریِ امر‌ بین‌الامرینی» به هیچ‌یک از آنها تمسک نماید. اما در فقه‌المعارف و در پرتوی منظومۀ معارف شیعی، همگی قابل استناد و تبیین هستند. از جهت دلالت، برخی مجمل‌اند و بر نفی آن دلالت ندارند. اما بیشتر این روایات با استناد به شواهد متنی در مقام انکار تفویض استقلالی و مشرکانه بوده و نه‌تنها بر نفی تفویضِ مأموریِ امر ‌بین‌الامرینی دلالتی ندارند، بلکه برخی که شهرت و اعتبار بیشتری دارند به روشنی آن را تبیین و تأیید می‌کنند. http://ipj.emamat.org/article_222005.html واژۀ «برائت» در اصطلاح علم کلام، به بیزاری از دشمنان خداوند اطلاق می‌شود. برائت از دشمنان در کنار محبت نسبت به اولیای الهی، یکی از ارکان ایمان است و ایمان بدون برائت کامل نیست. برائت مفهوم وسیعی دارد و شامل لعن و سب هم می‌شود؛ در واقع لعن یا سب به کسی، اظهار و ابراز برائت از آن شخص و عمل اوست. این عمل در سیرۀ پیامبران امت‌های گذشته نیز مشاهده می‌شود. قرآن کریم به مسلمانان دستور می‌دهد که نسبت به دشمنان برائت داشته باشند و با آنها دوستی نکنند. همچنین خداوند در قرآن کریم به وسیلۀ سب و لعن از دشمنان خود برائت می‌جوید. اهل بیت علیهم السلام نیز برائت را از لوازم ایمان برشمرده‌اند و به داشتن برائت نسبت به دشمنان، غاصبان حقشان و بدعت‌گذاران سفارش نموده‌اند. معصومین علیهم السلام برائت خود از دشمنان را در قالب‌های مختلف نشان داده‌اند که به تفصیل به آن پرداخته خواهد شد. http://ipj.emamat.org/article_226061.html گفتگو دربارهٔ پیوند میان قرآن و سنت از مسائل دامنه‌دار و از موضوعات مورد توجه دانشمندان در طول دوره‌ها بوده است. قرآن کریم به عنوان منبع دستیابی به معارف دین، مورد پذیرش است، اما در گسترۀ حجیت و کشف مراد از آیات، با دیدگاه‌ها و روش‌های گوناگونی روبه‌رو هستیم. بر پایهٔ نگرگاه هم‌پوشانی حجیت، رابطه‌ای دوسویه میان قرآن و سنت در دریافت معلومات از آن دو وجود دارد. کتاب الهی بخشی از آیاتش در معنادهی به سنت نیازمند است؛ همان‌گونه که سنت در معنابخشی درست، محتاج قرآن است. در این پژوهش، دلایل نظریۀ مختار با محوریت قرآن، یعنی نیازمندی قرآن به سنت در حجیت آیات پیگیری می‌شود. بر پایۀ این نظرگاه ضروری است به جهت دستیابی به تفسیر صحیح و دقیق از آیات، به سنت مراجعه شود. تبیین جایگاه امام در کشف مرادات از کلام الهی، دلیل دیگری است که اهمیت بحث از هم‌پوشانی را روشن می‌کند. بررسی براهین این نظریه با روش توصیفی - تحلیلی، مقایسه‌ای و تطبیق داده‌های روشی حاصل از مطالعات، صورت می‌گیرد و بایستگی رجوع به سنت در دستیابی به مراد جدی از آیات را نمایان می‌کند. http://ipj.emamat.org/article_226062.html هم‌زمان با شکل‌گیری پویش‌های روشنفکری و رویارویی سنت و مدرنیته در سده‌های اخیر، پای تجددخواهی به آموزه‌های دینی نیز باز شد. گروهی که از دستیابی به عوامل اصلی عقب‌ماندگی جوامع اسلامی ناتوان بودند، دین و مذهب را اصلی‌ترین مانع پیشرفت مسلمانان قلمداد کردند. تمرکز این جریان در ایران، بر اصلاح دکترین شیعی بود و نظریه‌پردازان آن، روایت مشهور امامیه از تعالیم دینی را زیر سؤال می‌بردند. این جریان که به عنوان «وهابیت درون‌شیعی» یا «سلفی‌گری ایرانی» نامیده می‌شود، با زیر پاگذاشتن خط و مرزهای استنباط دینی و نادیده‌گرفتن اقوال و آرای دانشمندان امامیه، قرائت متفاوتی از گزاره‌های دین ارائه کرده و مخالفت با ساختارهای مذهبی را در دستور کار خود قرار دادند. تأثیرپذیری از وهابیت، قرآن‌بسندگی و فاصله‌گرفتن از مرجعیت علمی روحانیت، از مهم‌ترین شاخصه‌های این جریان است. توحید و امامت نیز از اصلی‌ترین حوزه‌هایی است که این جریان به انکار باورهای اصیل شیعی در موضوعات آن پرداخته‌اند. در این پژوهش، رویکرد عالمان شیعه در رویارویی با این جریان به صورت تحلیلی مطالعه می‌شود. بسامد تحقیق بر مواجهۀ عالمان در سه حوزۀ تشکیل جبهۀ یکپارچه، مقابلۀ علمی و عملی گواهی می‌دهد. در هر دو سوی میدان، چهره‌های شاخصی قرار گرفته‌اند که ضرورت آگاهی از این جریان و واکاوی شیوه‌های رویارویی با آنان را دو چندان می‌نمایاند. http://ipj.emamat.org/article_226063.html در سدۀ نخست بازتأسیس حوزه علمیه قم، سه جریان کژاندیش در آن به وجود آمد. جریان سلفی‌گری ایرانی که در تهران پایه‌گذاری شده بود، به قم رخنه کرد و در نیمۀ نخست این سده حکمی‌زاده، قلمداران و برقعی دست به شکستن مرزهای شیعی امامت زده و اندیشۀ سلفی را در قالب ایرانیِ آن پایه‌گذاری کردند. آنان با ابراز و نشر این اندیشه، خود را از جامعۀ شیعی جدا کردند. در اواسط این سده، جریان دیگری از قم برخاست که ضمن تحفظ بر مرزبندی با اندیشۀ اهل تسنن در باب امامت، سعی بر فروکاهی مناصب، صفات و مقامات امام و شعائر مرتبط با آن را داشت. این جریان با پنج طیف سیاست‌زدگی، روشنفکری و غرب‌گرایی، نقادی افراطی اسناد حدیثی امامیه، تاریخ‌گرایی افراطی و نیز وحدت‌زدگی به معنای دست‌کشیدن از برخی اعتقادات شیعی شکل گرفت. جریان فروکاه، به شکل‌های مختلف و با شدت و ضعف فراوانی که در فروکاهی دارد، امامت را به امامتی دست پایین و حتی گاه در حد بشر معمولی تنزل می‌دهد. جریان متفاوتِ سومی هم در سه دهۀ پایانیِ سده نشأت گرفت که با غلوگرایی در امامت‌باوری، تندروی در ابراز باورها و شعائر امامت، و یا با اندیشه‌های صوفیانه به فعالیت پرداختند. عالمان حوزه علمیه قم در مقابل هر سه جریان ایستاده و طی اقدامات علمی فرهنگی، به روشنگری و نقد پرداختند. این پژوهش طی تحقیقی کتابخانه‌ای با روش جریان‌شناسانه و نیز با نگاه کلامی - حدیثیِ مسئلۀ امامت، به معرفی توصیفی و اجمالیِ این سه جریان و اشاره به عملکرد اصلاحی حوزه علمیه قم نسبت به هریک از آنها پرداخته است. http://ipj.emamat.org/article_235682.html مقوله امامت از دیرباز مورد توجه تمامی دانشوران محدث و متکلم جامعه اسلامی بوده است. متکلمین و محدثین فراوانی در این زمینه قلم به دست شده و به نگارش پرداخته اند. همه مباحث در این زمینه بر گرد امامت و اثبات این جایگاه برای اهل‌بیت علیهم السلام بوده اما تعابیر و جهات مختلفی در آنها رعایت شده است. یکی از امامت به خلافت تعبیر کرده یکی تعبیر عالم را برای امام بکار برده دیگری تعبیر به حجت کرده است اما همگی امامت را از دریچه های مخصوص خودشان نگریسته اند. مرجعیت دینی نیز بسان تعابیر فوق یکی از دریچه های نگریستن به مقوله امامت است. نگارنده در این نوشتار سراغ یکی از قدیمی ترین میراث حدیثی شیعه یعنی کتاب الحجه مرحوم کلینی متمرکز شده است. رسالت این نوشتار ابتدا معرفی مرجعیت دینی بوده و سپس بررسی مشابهت های بین مباحث آن و مباحث کتاب الحجه میباشد. این پژوهش پس از بررسی این همانی مفهومی و مصداقی عنوان حجت با عنوان مرجع دین ابواب آن را واکاوی کرده است چیدمان ابوابی که کلینی به تبویب آن پرداخته با نظام معرفی مرجعیت دینی یکسان است. حاصل این پژوهش، ابتدا اثبات قدمت انگاره مرجعیت دینی تا به زمان کلینی و سپس اثبات مقبولیت مرجعیت دینی در نگاه کلینی میباشد. http://ipj.emamat.org/article_235683.html از مهم‌ترین منابع معرفتی نزد علمای عامه اجماع است. کلیات و مبانی اجماع شامل بخش‌های مفهوم‌شناسی، حجیت، ارکان و شروط، اقسام و احکام اجماع می‌شود. یکی از مصادیق تحقق اجماع در مباحث امامت، مسئله نصب امام بوده و طبق اعتراف علمای عامه، دلیل اصلی بر نظریه اختیار در نصب امام اهل سنت، اجماع است. اقوال علمای عامه نسبت به اجماع در نصب امام، بیانگر دو گونه اجماع است. برخی اجماع در نصب امام را به طور مطلق بیان کرده‌اند و برخی دیگر نصب امام توسط مکلفین را مجمع علیه قلمداد کرده‌اند. برای صحت‌سنجی اجماع یاد شده، تطبیق مفهوم اجماع با مصداق آن در نصب امام، میزان دلالت ادله حجیت اجماع در نصب امام و تطبیق ارکان و شروط اجماع در نصب امام مورد بررسی قرار گرفت. ابهام در تحقق مفهوم اجماع به دلیل عدم حصول اتفاق مجتهدان، عدم تحقق پیش‌فرض‌های حجیت اجماع به دلیل اختلاف علما در امکان وقوع، نقل و علم به اجماع و همچنین عدم رعایت بیشتر ارکان و شروط اجماع در نصب امام به دلیل گستردگی و کمبود منابع احراز شروط، نتیجه تطبیق مبانی اجماع با مصداق ادعایی آن در نصب امام بوده که عدم اعتبار این اجماع را به همراه دارد. با بی‌اعتبار شدن دلیل اجماع در نصب امام، مهم‌ترین تکیه‌گاه اهل سنت در نظریه اختیار امام در مقابل نصب الهی خدشه‌دار شده و از کارایی ساقط شد. http://ipj.emamat.org/article_235684.html معنای واژگان «ولی» و «مولا» از دیرباز تا کنون جهت فهم روایات مربوط به جانشینی امیرالمومنین7 توسط علمای اسلام مورد بحث واقع شده است. اشتراک لفظی این واژه بین چندین معنا و همچنین اشتراک معنوی آن در معنای «اولویت» دو دیدگاه شایع در این زمینه هستند. نتیجه این دو دیدگاه نیز این خواهد بود که برای تعیین معنای این واژگان باید قرینه های صارفه و معینه اقامه گردد. واژه «ولی» و هم خانواده هایش بیش از دویست مرتبه در قرآن استفاده شده اند و در روایات فقهی و غیرفقهی پیامبر خدا9 نیز واژه «ولی» پرکاربرد بوده است. با بررسی آیات و روایات پیامبر خدا9 و همچنین تعریف های مختلف حقیقت شرعیه می توان حقیقت شرعیه شدن واژه «ولی» در معنای «اولویت در تصرف» را بیشتر مورد عنایت قرار داد. در صورت اثبات این مطلب شیعه نیازی به اقامه قرینه بر این معنا در ادله اثبات امامت امیرالمومنین7 نداشته و هر ادعایی برای استعمال این واژه در غیر از معنای شرعی توسط شارع باید با وجود قرینه صارفه اثبات شود. این نوشته با توجه به تعاریفی که از حقیقت شرعیه خصوصا در آثار اهل سنت بیان گشته و بررسی کاربردهای این واژگان در آیات قرآنی و اقوال مفسرین در بابِ این استعمالات، در صدد اثبات این معناست که واژه ی «ولی» حقیقت شرعیه بوده است. http://ipj.emamat.org/article_235685.html این مقاله به بررسی مفهوم «واسطه فیض» در چارچوب اندیشه اسلامی می‌پردازد و دیدگاه‌های فلسفی و عرفانی آن را تحلیل می کند. هدف اصلی مقاله بررسی چگونگی مفهوم سازی واسطه فیض در کلام اهل بیت، فلاسفه‌ای مانند ابن سینا و ملاصدرا، و عرفای مختلف است. از منظر قرآن و کلام اهل بیت، رحمت الهی منحصراً از طریق پیامبر و اهل بیت به عنوان «واسطه های فیض» انتقال می یابد، که با تاکید بر مقام نورانی و جایگاه آنها به عنوان حجاب بین خدا و مخلوقات، به وضوح مشخص می شود. این مفهوم در تضاد با دیدگاه فلاسفه اسلامی است که از ایده‌هایی مانند عقل اول به عنوان مجرای فیض الهی استفاده می کنند. ابن سینا معتقد است که فیض الهی از طریق عقول به مخلوقات منتقل می‌شود، در حالی که ملاصدرا بر این باور است که واسطه فیض به ارتقاء انسان به مراحل بالاتری از کمال کمک می کند. همچنین مفهوم “انسان کامل” را در فلسفه و عرفان اسلامی به عنوان مجرای فیض الهی بررسی کرده و بر دیدگاه هایی که از فلاسفه و عرفایی همچون ابن عربی و مولوی که انسان کامل را مظهر فیض الهی و ابزاری برای نزدیک شدن به حقیقت مطلق می دانند، بررسی می کند. در نهایت به انتقاد از دیدگاه های مختلف پرداخته و اختلافات بین فلسفه و عرفان با کلام اهل بیت را برجسته می کند. http://ipj.emamat.org/article_235686.html یکی از نیازهای اساسی بشر، بر اساس آموزه های قرآن کریم، ضرورت وجود فردی در قالب مرجع دینی در همه زمان هاست. قرآن برای این جایگاه مصادیقی را معرفی کرده و اوصاف خاصی را برای ایشان در نظر گرفته است که می تواند ما را در شناخت آنان یاری رساند. شیعه در مورد مرجعیت دینی بر آن است که خداوند هیچ گاه زمین را از عالم معصوم که برگزیده و نماینده اوست و به وسیله او حجت را بر بندگان تمام می کند، خالی نمی گذارد. تداوم سلسلة حجت های الهی در زمین با جعل الهی و وصایت هر حجت به حجت پس از خود تأمین می گردد. هدایت نیک بختان و اتمام حجت با اشقیاء از جملة مهمترین آثار استمرار مرجعیت دینی حجت های الهی محسوب می گردد. در این راستا نگارنده، با بهره مندی از ادله ای مشتمل بر آیات، درصدد اثبات ضرورت وجود مرجع دین در هر زمان است. در آیات متعددی از قرآن به مسألة استمرار مرجع دین و خلیفة الهی اشاره شده است. از جمله آیات سوره قدر، آیه اولوالامر، آیه صادقین، آیه خلافت آدم، آیه هادیان امم، آیه امامت حضرت ابراهیم و آیه نذیر را می‌توان نام برد. در این پژوهش با محوریت آیات قرآن، ادله استمرار مرجعیت دینی حجت های الهی مشتمل بر انبیاء و اوصیاء آنان در تمامی دوران های زندگی بشریت تا روز قیامت بررسی خواهد شد. http://ipj.emamat.org/article_235687.html امامت از اساسی ترین اصول اعتقادی شیعه به شمار آمده و از دیرباز مورد بحث و گفتگوی اندیشمندان فریقین بوده است. محققان و نویسندگان به این موضوع با رویکردهای مختلفی پرداخته اند. محدثان از طریق روایات و با عناوینی مانند حجة الله، خلیفة الله و عالم ربانی به این بحث پرداخته و متکلمان بر اساس ایده ریاست عامه، امامت را تبیین کرده اند. به نظر می رسد که امامت را از دریچه های دیگری نیز می توان مورد بحث قرار داد. این مقاله در صدد است تا امامت را به مثابه «مرجعیت دینی» تبیین کند. این دیدگاه و گفتمان، ویژگی های چندی دارد و اهمیت طرح آن را به ویژه در روزگار ما از جنبه های متعددی می توان اثبات کرد؛ مواردی همچون فلسفه وجودی امام و نقش ایشان در زیست مؤمنانه، توجه به مخاطبان کنونی و زمینه های فرهنگی و اجتماعی و در نهایت قابل استدلال بودن آن با استفاده از فرهنگ جدید علمی. به نظر می رسد مرجعیت دینی می تواند گفتمان جدیدی برای امامت را آغاز کند و ادبیات تازه ای را در تبیین دانش امامت در دو بخش امامت تبیینی و امامت تطبیقی سامان دهد. از اینرو لازم است این رویکرد به دقت معرفی گردیده و ضرورت و ادله آن مشخص شود و در نهایت فوائد و کارکرد های آن تبیین گردد. هرچند ریشه بحث از مرجعیت دینی امامان در ادبیات محدثان و متکلمان وجود داشته؛ اما این موضوع از مباحثی است که در تاریخ اندیشه شیعه با این وصف و عنوان سابقه چشمگیری ندارد . http://ipj.emamat.org/article_235689.html از جمله باور های امامیه نسبت به اهل بیت علیهم السلام، مرجعیت دینی ایشان است. این اعتقاد ریشه در سخنان رسول خدا صلی الله علیه و آله داشته و پیامبر خود مرجعیت دینی اهل بیت علیهم السلام را تثبیت کرده است. در این نوشتار ابتدا مفهومی از مرجعیت دینی اهل بیت ارائه خواهد شد و سپس بر اساس شواهد عقلی و نقلی ویژگی های مرجع دین تبیین می شود. بر اساس شواهد موجود ویژگی های بایسته مرجع دین عبارت است از تعیین از سوی خدا، آگاهی کامل به دین و کتاب خدا، مصونیت از خطا و اشتباه، ولایت تشریعی و اولویت در تصرف، برتری بر مردم و لزوم تبعیت و اطاعت از مرجع دین. اضافه بر تبیین ویژگی های مرجع دین، بر اساس گزارش های موجود از رسول خدا مصادیق مرجع دین بعد از پیامبر معرفی می گردد. تنها مصادیقی که می توان ادعا کرد که همه این ویژگی ها را دارا هستند اهل بیت علیهم السلام اند. در این زمینه از روایاتی که مورد اتفاق شیعه و اهل تسنن است بهره برده می شود مانند احادیث ثقلین، سفینه، امان، نجوم، باب حطة، اثناعشر خلیفة، غدیر، طهارت، هدایت، افتراض طاعت و دیگر روایات موجود در منابع مشترک که می توان از آنها بر اصطفاء و نصب الهی، علم ویژه، عصمت ، ولایت، افضلیت و لزوم اطاعت از اهل بیت علیهم السلام استفاده کرد و به دست آورد که تنها ایشان دارای ویژگی های یادشده اند. http://ipj.emamat.org/article_235690.html مرجعیت دینی اهل‌بیت از موضوعات کلیدی و کاربردی در دانش امامت به شمار می‌رود. این مفهوم می‌تواند بسیاری از نقش‌ها و کارکردهای امامت را پوشش دهد. در قرآن و احادیث به این موضوع به‌تفصیل پرداخته شده است، اما اندیشمندان امامیه کمتر به ابعاد و زوایای آن توجه کرده‌اند. هدف اصلی این پژوهش، تبیین و اثبات «وجوه نیازمندی بشر و دین به مرجع دین» است. مطابق رهنمود روایات امامیه، پس از پیامبراکرم، قرآن و سنت نبوی به تنهایی برای هدایت بشر کافی نیستند و استواری و قوام دین، بدون تبیین و تفسیر مرجع دین، فاقد ارزش است. عمل به ظاهر قرآن و سنت نبوی، بدون رجوع به مرجع دین موجب گمراهی و خسران است. ضرورت وجود انسان‌هایی که به نمایندگی از خداوند متعال، همواره در طول تاریخ حضور دارند تا نیاز بشر و دین را تامین کنند، امری بدیهی است. این افراد مسئولیت تبیین دین (قرآن و سنت)، پاسخگویی به مسائل و معضلات نوپدید، رفع اختلافات و مدیریت جامعه بر اساس آموزه‌های دینی را بر عهده دارند. نوشتار حاضر در دو بخش اصلی سامان یافته است: نخست، وجوه نیاز بشر به مرجعیت دینی و دوم، نقش مرجع دین در قوام و پایداری دین. در بخش نخست، تحلیل مفاهیمی همچون هدایتگری، مدیریت و تدبیر همه‌جانبه امور بشر و نقش مرجع دین در زدودن اختلافات و سردرگمی‌ها بررسی شده است. در بخش دوم نیز، عناوینی چون «مرجع دین به مثابه مبین و مشرع دین»، «مرجع دین به عنوان مانع انحراف دین» و «وابستگی حیات دین به مرجع دین» تحلیل و تبیین گردیده است. http://ipj.emamat.org/article_235691.html مفهوم برائت از دشمنان در فرهنگ تشیع، دارای جایگاهی بسیار اساسی و راهبردی است که ریشه در تعالیم قرآن کریم، سنت نبوی و سیره اهل بیت علیهم السلام دارد. این مفهوم به عنوان یکی از بنیادی ترین آموزه های کلامی و عملی، در طول تاریخ توسط امامان معصوم علیهم السلام به عنوان ابزاری مؤثر و استراتژیک برای حفظ سلامت اعتقادی، اجتماعی و سیاسی امت اسلامی به شکل مستمر مورد تأکید قرار گرفته است. اهل بیت علیهم السلام با اعلام برائت قاطع از دشمنان، به ویژه خلفای غاصب و فرقه های منحرف، پیام هشداردهنده ای به جامعه اسلامی ارائه داده اند که زمینه ساز شناخت دقیق و تمیز معیارهای دین اصیل و حق از انحرافات احتمالی بوده است. برائت در عرصه های مختلفی از جمله لعن، سب، نفرین، رد ولایت، عدم همراهی سیاسی و اقتصادی بروز یافته و همواره آثار عمیقی در صیانت از سلامت فکری، اخلاقی و سیاسی جامعه مؤمنان داشته است. این موضعگیری فعال و آگاهانه، نشان دهنده جدیت اهل بیت علیهم السلام در پاسداری از دین حق، تعیین مرزهای واضح میان حق و باطل، و پیشگیری از نفوذ و گسترش فساد و انحراف است؛ به گونه ای که برائت به عنوان یکی از پایه های محکم هویت شیعی، در طول تاریخ همواره نمود یافته و نقش محوری خود را حفظ کرده است. مفهوم برائت از دشمنان در فرهنگ تشیع، دارای جایگاهی بسیار اساسی و راهبردی است که ریشه در تعالیم قرآن کریم، سنت نبوی و سیره اهل بیت علیهم السلام دارد. این مفهوم به عنوان یکی از بنیادی ترین آموزه های کلامی و عملی، در طول تاریخ توسط امامان معصوم علیهم السلام به عنوان ابزاری مؤثر و استراتژیک برای حفظ سلامت اعتقادی، اجتماعی و سیاسی امت اسلامی به شکل مستمر مورد تأکید قرار گرفته است. اهل بیت علیهم السلام با اعلام برائت قاطع از دشمنان، به ویژه خلفای غاصب و فرقه های منحرف، پیام هشداردهنده ای به جامعه اسلامی ارائه داده اند که زمینه ساز شناخت دقیق و تمیز معیارهای دین اصیل و حق از انحرافات احتمالی بوده است. برائت در عرصه های مختلفی از جمله لعن، سب، نفرین، رد ولایت، عدم همراهی سیاسی و اقتصادی بروز یافته و همواره آثار عمیقی در صیانت از سلامت فکری، اخلاقی و سیاسی جامعه مؤمنان داشته است. این موضعگیری فعال و آگاهانه، نشان دهنده جدیت اهل بیت علیهم السلام در پاسداری از دین حق، تعیین مرزهای واضح میان حق و باطل، و پیشگیری از نفوذ و گسترش فساد و انحراف است؛ به گونه ای که برائت به عنوان یکی از پایه های محکم هویت شیعی، در طول تاریخ همواره نمود یافته و نقش محوری خود را حفظ کرده است. http://ipj.emamat.org/article_235692.html یکی از مسائل مناقشه‌برانگیز تاریخ صدر اسلام، مسئله بیعت امیرالمؤمنین علی (علیه‌السلام) با ابوبکر ‏است. بیعت در منابع فقهی و تاریخی دارای شرایط و لوازم مشخصی است که تحقق آن را منوط به اختیار واقعی ‏فرد و پذیرش مشروعیت طرف مقابل می‌کند و هرگونه نقص در این شرایط، اعتبار و مشروعیت بیعت را از بین ‏می‌برد. بررسی شواهد تاریخی نشان می‌دهد که این شرایط در مورد حضرت علی علیه‌السلام رعایت نشده و ‏بنابراین تحقق بیعت طبق معیارهای معتبر امکان‌پذیر نبوده است. با توجه به شرایط حساس پس از وفات پیامبر ‏صلی‌الله‌علیه‌وآله و تهدیداتی که می‌توانست جامعه اسلامی را از هم بپاشد و زمینه را برای تسلط دشمنان و ‏کافران فراهم کند، حضرت علی علیه‌السلام برای حفظ اسلام و جلوگیری از پایمال شدن تلاش‌های فراوان ‏پیامبر، به نوعی با ابوبکر مصالحه کردند. این اقدام صرفاً برای تأمین مصالح کلان دین و جلوگیری از آسیب به ‏جامعه اسلامی انجام شده و هرگز به معنای پذیرش مشروعیت خلافت او نبوده است. حتی اگر برخی گزارش‌ها ‏‏«بیعت» را صرفاً به عنوان «دست دادن» تعبیر کنند، این عمل نیز از روی اجبار و اکراه صورت گرفته و فاقد ‏اعتبار و مشروعیت است. بنابراین، بیعت حضرت علی علیه‌السلام با ابوبکر، اگر هم ظاهراً رخ داده باشد، نه معتبر ‏است و نه می‌تواند مبنای اثبات خلافت او قرار گیرد. شواهد تاریخی و تحلیل شرایط آن دوره نشان می‌دهد که ‏هرگونه اقدام ظاهری تنها به عنوان یک مصالحه اضطراری برای حفظ اسلام و جلوگیری از آسیب به جامعه ‏اسلامی قابل فهم است و نه پذیرش مشروعیت سیاسی. این یافته نتیجه‌گیری اصلی پژوهش را شکل می‌دهد و ‏تأکید می‌کند که از منظر حضرت علی علیه‌السلام، خلافت ابوبکر کاملاً غیرمشروع و مستبدانه بوده است، و هیچ ‏بیعت واقعی که حامل شرایط و لوازم خود بوده و دارای ارزش و اعتبار باشد و موجب مشروعیت خلافت خلیفه ‏شود، میان ایشان و ابوبکر رخ نداده است‎.‎ http://ipj.emamat.org/article_235693.html عنوان: «کارکرد تبیینی زیارتِ غدیریه در بازنمایی نظامِ جامع امامت از منظرِ قرآن» پژوهشگر: سید حسن سبزواری (دانش آموخته سطح 4 رشته امامت) چکیده: قرآن کریم، کلام جاودان الهی، به دلیل عمق معنایی و ابعاد مختلف آن، همواره نیازمند به ترجمان معصوم بوده است. در نظام معرفتی شیعه، اهل بیت علیهم‌السلام، به عنوان «راسخون در علم» و «قرآن ناطق»، یگانه مراجع حقیقی تفسیر و تأویل وحی به شمار می‌روند. این مقاله با هدف بررسی چگونگی تجلی آیات قرآن کریم در زیارت غدیریه امام هادی علیه‌السلام، به تحلیل نقش امام هادی علیه السلام به عنوان مفسر واقعی قرآن می‌پردازد. روش پژوهش، تحلیل محتوای کیفی فرازهای زیارت غدیریه و تطبیق آن‌ها با آیات صریح یا تلویحی قرآن کریم است. یافته‌ها نشان می‌دهد که امام هادی علیه السلام با زبانی استدلالی، معارف قرآنی را در قالب فرازهای زیارت تعلیم داده‌اند. این پژوهش، فرازهای منتخب را بر اساس نظام جامع موضوعات امامت دسته‌بندی کرده و به بررسی تجلی آیات قرآنی در محورهایی چون شرایط امام (مانند نصب، عصمت، افضلیت، علم ویژه)، مناصب امام (از جمله ولایت، حجیت، هدایت)، مقامات امام (چون دین قویم بودن، صراط مستقیم بودن، فاروقیت، و امام المتقین بودن)، وظایف امت نسبت به امام (مانند معرفت، اطاعت و بیعت) و تاریخ نهاد امامت می‌پردازد. نتیجه‌گیری حاکی از آن است که زیارت غدیریه فراتر از یک متن دعایی، منبعی غنی و بی‌بدیل برای فهم معارف و ابعاد گوناگون امامت با رویکرد قرآنی از منظر اهل بیت علیهم السلام است. این رویکرد نه تنها به تعمیق شناخت از فضائل و جایگاه امیر مؤمنان علیه السلام و اثبات مدعای امامیه نسبت به خلافت راستین یاری می‌رساند، بلکه راهی نو برای تدبر در پیوند ناگسستنی میان «کتاب» و «عترت» فراهم می‌آورد. واژگان کلیدی: زیارت غدیریه، امام هادی علیه السلام، امیرمؤمنان علیه السلام، آیات امامت، شرایط امام، مناصب امام، مقامات امام، وظایف امت، تاریخ امامت. یا علی http://ipj.emamat.org/article_235694.html تبیین نقش و جایگاه کلیدی برگزیدگان الهی در متن دین، رسالت اصلی این پژوهش است تا زوایای پنهان رابطه و همراهی دین با حقیقتی زنده، در قالب انسانی برگزیده و خاص (امام و نبی) را از دیدگاه قرآن آشکار کرده تا نقش مرجعیت دینی (religious authority) را در منظومه دین و در راستای هدایت و تعالی بشر، از مهم ترین منبع دینی، یعنی قرآن کریم، تبیین کرده باشد. چراکه تلّقی برخی نسبت به جایگاه برگزیدگان الهی نسبت به دین، صرفاً واسطه‌ای در ابلاغ و بعضاً اجرای احکام دین است؛ نگاهی حداقلی که حقیقت و جایگاه امامان را صرفاً از حیطه یک مجری احکام که از عهده دیگران هم بر خواهد آمد، فراتر ندانسته است. اما معارف وحی بر خلاف این پندار، بین دین و انسان برگزیده الهی، رابطه این‌همانی و همراهی کامل در همه شئون را تعریف کرده‌اند. این معیت از تبیین دین مداری بر محور انسان برگزیده و همچنین نقش و کارکرد وی قابل پی‌گیری و اثبات می‌تواند باشد. کارکرد این هدایت‌گر برگزیده در قبال دین و سپس اهل ایمان دو حوزه فعالیت این عنصر است که می‌تواند جایگاه ویژه او را که نقش مرجعیت در آیین است را به نمایش گذارد. گام سوم در اثبات این همراهی، بدیل ناپذیری این نقش در آموزه‌های قرآن است که با بررسی این مهم به سنت الهیِ قرآن به تجسّم بشری ویژه، در کنار دین، خواهیم رسید.تبیین نقش و جایگاه کلیدی برگزیدگان الهی در متن دین، رسالت اصلی این پژوهش است تا زوایای پنهان رابطه و همراهی دین با حقیقتی زنده، در قالب انسانی برگزیده و خاص (امام و نبی) را از دیدگاه قرآن آشکار کرده تا نقش مرجعیت دینی (religious authority) را در منظومه دین و در راستای هدایت و تعالی بشر، از مهم ترین منبع دینی، یعنی قرآن کریم، تبیین کرده باشد. چراکه تلّقی برخی نسبت به جایگاه برگزیدگان الهی نسبت به دین، صرفاً واسطه‌ای در ابلاغ و بعضاً اجرای احکام دین است؛ نگاهی حداقلی که حقیقت و جایگاه امامان را صرفاً از حیطه یک مجری احکام که از عهده دیگران هم بر خواهد آمد، فراتر ندانسته است. http://ipj.emamat.org/article_241387.html اندیشه برائت همواره نقشی بنیادین در مرزبندی‌های اعتقادی و عملی امامیه ایفا کرده است. در این میان، عصر شیخ مفید به دلیل تقابل‌های مذهبی در مدرسه بغداد و ضرورت تبیین عقلانی عقاید، دورانی سرنوشت‌ساز محسوب می‌شود. اگرچه در سال‌های اخیر شخصیت علمی شیخ مفید از جهات مختلف و مفهوم برائت به صورت کلی در آموزه‌های امامیه مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته و آثاری در این زمینه منتشر شده است، اما پژوهش مستقلی که به‌طور ویژه به تبیین جایگاه اندیشه برائت در آثار شیخ مفید بپردازد، یافت نشد. این پژوهش با روش توصیفی– تحلیلی و با رویکرد استقراء تاریخی در متون فقهی، کلامی، روایی و تاریخی شیخ مفید، به بررسی نحوه تئوریزه شدن آموزه برائت در آثار وی با عنایت به شرایط تقیه‌آمیز بغداد می‌پردازد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که شیخ مفید برائت را به عنوان یک اصل مسلم در نظام کلامی امامیه پذیرفته است؛ به گونه‌ای که با وجود انتقادات جدی به شیخ صدوق در موضوعات دیگر، در مسئله وجوب برائت با وی کاملاً همسو است. تحلیل کلیدواژه‌های به‌کاررفته در آثار مفید حاکی از آن است که وی مخالفین ائمه را با عناوینی چون «کافر»، «دشمن خدا»، «بدعتگذار» و «منافق» معرفی کرده و آن‌ها را از دایره توحید خارج می‌داند. نتایج تحقیق نشان می‌دهد که برائت در اندیشه شیخ مفید دارای تجلیات عینی در فقه (نظیر حرمت نکاح با ناصبی‌ها و محرومیت غیرشیعه از ارث) و در کلام (به عنوان شرط عبور از صراط و قبولی اعمال) است. همچنین مشخص گردید که وی با رعایت اصل تقیه، از بیان استدلالی و صریح برائت عدول نکرده و با بازخوانی مناظرات متکلمان پیشین و نشر احادیث مرتبط، به بازتولید این اندیشه در فضای مدرسه بغداد اهتمام ورزیده است. در نهایت، برائت نزد مفید، ابزاری برای صیانت از مرزهای امامیه در برابر جریان‌های رقیب شناخته می‌شود.