امامت در پرتو قرآن و سنت

امامت در پرتو قرآن و سنت

بازشناسی سه جریان کژاندیشِ امامت در حوزه علمیه قم

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانش‌آموخته سطح چهار امامت تبیینی، مرکز تخصصی امام‌شناسی، انجمن علمی امامت حوزه، قم، ایران.
چکیده
در سدۀ نخست بازتأسیس حوزه علمیه قم، سه جریان کژاندیش در آن به وجود آمد. جریان سلفیگری ایرانی که در تهران پایهگذاری شده بود، به قم رخنه کرد و در نیمۀ نخست این سده حکمیزاده، قلمداران و برقعی دست به شکستن مرزهای شیعی امامت زده و اندیشۀ سلفی را در قالب ایرانیِ آن پایهگذاری کردند. آنان با ابراز و نشر این اندیشه، خود را از جامعۀ شیعی جدا کردند. در اواسط این سده، جریان دیگری از قم برخاست که ضمن تحفظ بر مرزبندی با اندیشۀ اهل تسنن در باب امامت، سعی بر فروکاهی مناصب، صفات و مقامات امام و شعائر مرتبط با آن را داشت. این جریان با پنج طیف سیاستزدگی، روشنفکری و غربگرایی، نقادی افراطی اسناد حدیثی امامیه، تاریخگرایی افراطی و نیز وحدتزدگی به معنای دستکشیدن از برخی اعتقادات شیعی شکل گرفت. جریان فروکاه، به شکلهای مختلف و با شدت و ضعف فراوانی که در فروکاهی دارد، امامت را به امامتی دست پایین و حتی گاه در حد بشر معمولی تنزل میدهد. جریان متفاوتِ سومی هم در سه دهۀ پایانیِ سده نشأت گرفت که با غلوگرایی در امامتباوری، تندروی در ابراز باورها و شعائر امامت، و یا با اندیشههای صوفیانه به فعالیت پرداختند. عالمان حوزه علمیه قم در مقابل هر سه جریان ایستاده و طی اقدامات علمی فرهنگی، به روشنگری و نقد پرداختند. این پژوهش طی تحقیقی کتابخانهای با روش جریانشناسانه و نیز با نگاه کلامی - حدیثیِ مسئلۀ امامت، به معرفی توصیفی و اجمالیِ این سه جریان و اشاره به عملکرد اصلاحی حوزه علمیه قم نسبت به هریک از آنها پرداخته است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

1

نویسنده English

Mohamed Taqi Yar Mohammadiano
1
چکیده English

1

کلیدواژه‌ها English

1
ابوالحسنی (منذر)، علی، (1384ش)، شیخ ابراهیم زنجانی، زمان، زندگی، خاطرات، تهران: مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران.
ابن‌طاوس، على بن موسى، (1409ق)، فتح الأبواب بین ذوی الألباب و بین ربّ الأرباب فی الاستخارات، قم: مؤسسة آل البیت؟عهم؟.
افضلی، محمدعلی، (1397ش)، شیخیه و غلو در موضوع امامت، قم: انتشارات دانشگاه ادیان و مذاهب.
اقبالی، محمدطاهر، (1387ش)، «برداشت‌های مختلف از تقریب مذاهب اسلامی»، پژوهشنامۀ حکمت و فلسفه (طلوع سابق)، سال هفتم، ش26، ص113-130.
الله‌اکبری، محمد، (1388ش)، «محسن بن علی»، مجلۀ طلوع، سال هشتم، ش29، ص59-90.
ــــــــــــــــــ، (1386ش)، «ازدواج ام‌کلثوم با عمر از نگاه فریقین»، پژوهشنامۀ حکمت و فلسفه اسلامی، ش23، ص3-28.
امیری‌فرد، محسن، (1389ش)، «استحاله‌گرایی در تعامل شیعه با مخالفان مذهبی»، نشریۀ هفت آسمان، ش47، ص177-210.
بدلا، سید حسین، (1378ش)، هفتاد سال خاطره از آیت الله سید حسین بدلا، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
بدون نام، (بی‌تا)، میراث حدیث در تلاطم، (جریان‌شناسی نقد میراث حدیثی شیعه در دوران معاصر)، بی‌جا: بی‌نا.
برقعی، سید ابوالفضل، (1387ش)، اصول دین از نظر قرآن مستند با آیات، تحقیق و تصحیح اسحاق بن عبدالله دبیری العوضی، بی‌جا: انتشارات حقیقت.
ـــــــــــــــــــــــ، (1435ق)، بت‌شکن یا عرض اخبار اصول بر قرآن و عقول، ریاض: دارالعقیدة للنشر و التوزیع.
ـــــــــــــــــــــــ، (1419ق)، بت‌شکن یا عرض اخبار اصول بر قرآن و عقول، مترجم عبدالرحیم ملازاده بلوچی، باعنوان: کسر الصنم، عمان: دارالبیارق.
ـــــــــــــــــــــــ (بی‌تا) (الف)، بررسی خطبه غدیریه، بی‌جا: بی‌نا.
ـــــــــــــــــــــــ (بی‌تا) (ب)، بررسی علمی در احادیث مهدی، بی‌جا: بی‌نا.
ـــــــــــــــــــــــ (بی‌تا) (ج)، تابشی از قرآن، بی‌جا: بی‌نا.
ـــــــــــــــــــــــ (بی‌تا) (د)، خرافات وفور در زیارات قبور، بی‌جا: بی‌نا.
ـــــــــــــــــــــــ، (1394ش)، درسی از ولایت، بی‌جا: بی‌نا.
ـــــــــــــــــــــــ (بی‌تا) (هـ)، زیارت و زیارت‌نامه، بی‌جا: بی‌نا.
ـــــــــــــــــــــــ، (1387ق)، سوانح ایام، ریاض: دارالآل و الصحب.
ـــــــــــــــــــــــ، (1435ق)، عقیده اسلامی، ترجمه کتاب العقیدة الاسلامیة تألیف محمد بن عبدالوهاب، ریاض: دارالعقیدة للنشر و التوزیع.
برنجکار، رضا، (1393ش)، روش‌شناسی علم کلام اصول استنباط و دفاع در عقاید، تهران: سمت.
تبریزی، جواد، (1385ش)، استفتاءات (تبریزی)، قم: سرور.
جبرئیلی، محمدصفر و کرمی بروجنی، حسین، (1396ش)، «نقد و بررسی جایگاه نص امام در اندیشه شیعیان التقاطی»، اندیشۀ نوین دینی، ش51، ص7-24.
جعفریان، رسول، (1387ش)، جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی سیاسی ایران، تهران: مؤسسه خانه کتاب.
ـــــــــــــــــ، (1388ش)، «یازده سند دربارۀ مدارک تحصیلی روحانیون از دورۀ پهلوی اول»، پیام بهارستان، ش3، ص65-80.
جمعی از پژوهشگران، (1402ش)، ریشه‌ها و اندیشه‌ها (نقد اندیشه سلفی‌گری ایرانی)، قم: نشر معارف اهل‌ بیت الطاهرین؟عهم؟.
ــــــــــــــــــــــ، (1403ش)، فهرست منابع امامت (پایان‌نامه‌ها)، قم: انتشارات امامت اهل البیت الطاهرین؟عهم؟.
ــــــــــــــــــــــ، (1403ش)، فهرست منابع امامت (مقالات)، قم: انتشارات امامت اهل البیت الطاهرین؟عهم؟.
ــــــــــــــــــــــ، (1392-1398ش)، نقد اندیشه سلفی‌گری ایرانی (مجموعه 6جلدی)، قم: سه انتشارات معارف اهل‌ بیت الطاهرین؟عهم؟ و بنیاد فرهنگی امامت.
چگینی، رسول، (1396ش)، جریان‌شناسی سلفی‌گری ایرانی، قم: سفیر سلامت.
حسینی حنیف، سید احمد و توسلی، علی، (1397ش)، روش‌های تشخیص اعتبار احادیث بحار الانوار براساس نظر آیت الله محمدآصف محسنی، قم: دلیل ما.
خادمی، محمد، (1389ش)، بزرگ‌ترین مصیبت عالم، قم: مجمع جهانی شیعه‌شناسی.
خسروپناه‌، عبدالحسین‌، (1390ش)، جریان‌شناسی ضد فرهنگ‌ها، قم: تعلیم و تربیت اسلامی.
خمینی، سید روح‌الله، (1389ش)، صحیفه امام (مجموعه آثار امام خمینی‏‏)، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی؟رح؟.
ـــــــــــــــــــــــ، (بی‌تا)، کشف الاسرار، قم: انتشارات آزادی.
خویی، سید ابوالقاسم، (1409ق)، معجم‏ رجال‏الحدیث، نرم‌افزار جامع فقه اهل بیت نور.
داوری، مسلم، (1426ق)، اصول علم الرجال بین النظریة و التطبیق، قم: مؤسسة المحبین للطباعة و النشر.
رائین، اسماعیل، (1378ش)، فراموشخانه و فراماسونری در ایران، تهران: رائین.
ستوده، امیررضا، (1380ش)، پا به پای آفتاب، تهران: پنجره.
شاه‌آبادی، حمیدرضا و دیگران، (1396ش)، تاریخ آغازین فراماسونری در ایران، تهران: سوره مهر.
شریعت سنگلجی، محمدحسن، (1386ش)، توحید عبادت، یکتاپرستی، ریاض: بی‌نا.
صحتی سرورودی، محمد، (1384ش)، عاشوراپژوهی، قم: انتشارات خادم‌الرضا؟ع؟.
صفری فروشانی، نعمت‌الله، (1386ش)، «بررسى دو اثر تاریخ‏نگارى شیخ صدوق»، تاریخ‌پژوهان، ش10، ص166-207.
ـــــــــــــــــــــــــــــ، (1384ش)، «محمد بن جریر طبرى آملى و دلائل الإمامة»، نشریۀ علوم حدیث، ش37 و 38، ص223-240.
ـــــــــــــــــــــــــــــ، (1387ش)، «الارشاد و تاریخ‌نگاری زندگانی ائمه؟عهم؟»، فصلنامۀ علمی پژوهشی شیعه‌شناسی، سال ششم، ش22، ص37-76.
طباطبایی، سید مصطفی (الف)، (بی‌تا)، راهی به سوی وحدت اسلامی، بی‌جا: بی‌نا.
ـــــــــــــــــــــــــ (ب)، (بی‌تا)، قرآن بدون حدیث هم قابل فهم است، بی‌جا: بی‌نا.
ـــــــــــــــــــــــــ (ج)، (بی‌تا)، نقد کتب حدیث، بی‌جا: بی‌نا.
طوسى، محمد بن حسن، (1420ق)، فهرست کتب الشیعة و أصولهم و أسماء المصنّفین و أصحاب الأصول، قم: مکتبة المحقق الطباطبائی.
علی‌احمدی، سید قاسم، (1403ش)، ولایت تکوینی و مسئله خلق و رزق، قم: رزق.
علیزاده نجار، مرتضی، (1402ش)، گفتمان امامت الگویی معرفتی در تقریب و وحدت، قم: نشر معارف اهل بیت الطاهرین؟عهم؟.
عیدی، مجتبی، (بی‌تا)، «مناسبات کلام و تاریخ در اندیشۀ امامیه با تأکید بر تعارضات در اوصاف امام»، پایان‌نامه دکتری دانشگاه ادیان و مذاهب، قم.
فرمانیان، مهدی و صادقی کاشانی، مصطفی، (1394ش)، نگاهی به تاریخ تفکر امامیه از آغاز تا ظهور صفویه، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
فقهی‌زاده، عبدالهادی و هادیان، مهدی، (1398ش)، «تحلیل انتقادی دیدگاه‌های موضوع‌انگارانۀ موجود دربارۀ زیارت جامعۀ کبیره»، پژوهش دینی، ش38، ص157-188.
قربانی زرین، رضا، (1393ش)، «اصالت حدیث شیعه در موضوع مقامات ائمه؟عهم؟»، پایان‌نامه دکتری دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه تهران.
قلمداران، حیدرعلی، (1394ش)، ارمغان آسمان، بی‌جا: انتشارات عقیده.
ـــــــــــــــــــــ، (1435ق)، خلافت و امامت، ریاض: دارالعقیدة للنشر و التوزیع.
ـــــــــــــــــــــ، (1395ش)، راه نجات از شر غلات، بی‌جا: انتشارات عقیده.
ـــــــــــــــــــــ، (1393ش)، شاه‌راه اتحاد، بررسی نصوص امامت، بی‌جا: انتشارات عقیده.
کامیاب، محسن، (1398ش)، «نقد کتاب بیان الائمة للوقائع الغریبة و الاسرار العجیبة با تأکید بر علائم الظهور»، نشریۀ مطالعات مهدوی، ش45، ص47-71.
کسروی، سید احمد، (1322ش)، ورجاوند بنیاد، تهران: بی‌نا.
کلینى، محمد بن یعقوب بن اسحاق، (1407ق)، کافی، تهران، دار الکتب الإسلامیة.
کیانی، محمدقربان و همکاران، (1401ش)، «واکاوی دیدگاه‌های دگراندیشان دینی دورۀ پهلوی اول و نقش حکومت در گسترش آن در سطح جامعه»، ماهنامۀ جامعه‌شناسی سیاسی ایران، ش11، ص1082-1096.
لباف، علی، (1386ش)، درسنامه قرائت‌های وحدت اسلامی، تهران: مرکز فرهنگی انتشاراتی منیر.
مجتهد شبستری، محمد، (1379ش)، نقدی بر قرائت رسمی از دین، تهران: طرح نو.
محمدی، رمضان و دیگران، (1398ش)، تاریخ اسلام 1، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
محمدی‌فام، فریدون (حسین)، (1397ش)، قرآن‌بسندگی، قم: دارالإعلام لمدرسة اهل‌البیت؟عهم؟.
مدرسی طباطبایی، سید حسین، (1374ش)، مکتب در فرایند تکامل، ترجمه هاشم ایزدپناه، نیوجرسی: مؤسسه انتشارات داروین.
مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، (1393ش)، آیت ‌الله العظمی علی‌اکبر فیض مشکینی به روایت اسناد ساواک، قم: مؤسسه فرهنگی دارالحدیث.
مطهری، مرتضی، (1387ش)، مجموعه آثار استاد شهید مطهرى، ج‏25، قم: صدرا.
مفید، محمد بن محمد، (1414ق)، تصحیح اعتقادات الإمامیة، قم: کنگره شیخ مفید.
ملک‌زاده، محمد، (1396ش)، بررسی و نقد مبانی فکری و اعتقادی جریان شبه‌سلفی در ایران با تأکید بر آراء و عقاید مصطفی طباطبایی، قم: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی؟رح؟.
ـــــــــــــــــ، (1401ش)، جریان شبه‌سلفی در ایران با تأکید بر نقد آرای حیدرعلی قلمداران، قم: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی؟رح؟.
موسوی، سید محمدمهدی، (1402ش)، امامت (نقد اندیشۀ سلفی‌گری ایرانی)، قم: نشر معارف اهل ‌بیت الطاهرین؟عهم؟.
نبوی رضوی، سید مقداد، (1396ش)، اندیشه اصلاح دین در ایران، تهران: انتشارات شیرازه کتاب ما.
نجاشی، احمد بن على، (1365ش)، رجال النجاشی، قم: مؤسسة النشر الاسلامی التابعه لجامعة المدرسین بقم المشرفة.
نجفی، سید محمدباقر، (1383ش)، بهائیان، تهران: مشعر.
نجفی، موسی و فقیه حقانی‌فضل، موسی، (1388ش)، تاریخ تحولات سیاسی ایران، تهران: مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران.
نمازی شاهرودی، علی، (1432ق)، الأعلام الهادیة الرفیعة فی إعتبار الکتب الأربعة المنیعة، قم: مؤسسة النشر الاسلامی التابعة لجامعة المدرسین بقم المشرفة.
ــــــــــــــــــــــــ، (1426ق)، مستدرکات علم رجال الحدیث، قم: مؤسسة النشر الاسلامی التابعة لجامعة المدرسین بقم المشرفة.
نورى، حسین بن محمدتقى، (1408ق)، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، قم: مؤسسة آل البیت؟عهم؟.
تارنماهای اینترنتی
ایازی، سید محمدعلی، تفسیر جدید لیبرال‌های مسلمان از «غدیر» فقط «دوستی»، حکومت و ولایت در کار نیست!، آدرس: https://www.mashreghnews.ir/news/888744، تاریخ مراجعه: 21/8/1403.
بی‌آزار شیرازی، عبدالکریم، انقلاب فاطمی و تمدن اسلامی، ۶ دی ۱۴۰۱، آپارات، https://www.aparat.com/v/fRJ73، تاریخ مراجعه: 18/8/1403.
پایگاه خبری آفتاب، عنوان خبر: دلجویی از دراویش قم، https://aftabnews.ir/fa/news/44396، تاریخ مراجعه: 8/7/1402.
روحانی، حسن، وقتی امام زمان؟عج؟ ظهور کرد، آن‌وقت هم می‌شود نقد کرد .www.mehrnews.com تاریخ مراجعه: 3/7/1402.
خاتمی، سید محمد، خاتمی و غدیر، www.manbarak.ir/tag، تاریخ مراجعه: 8/7/1402.
خامنه‌ای، سید علی، اتحاد مسلمین به معنای انصراف از عقاید خاص نیست، https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=21957، تاریخ مراجعه: 3/7/1402.
خسروشاهی، سید هادی، خاطرات حجت الاسلام و المسلمین سید هادی خسروشاهی، پرتابل امام خمینی،156330  http://www.imam-khomeini.ir/fa/c13-، تاریخ مراجعه: 25/7/1402.
خمینی، سید احمد، تصمیم امام برای نگارش کشف اسرار، پرتابل امام خمینی، search2.imam-khomeini.ir/fa/search?language=fa&documentTypes=&txt=&all_clause=&view=list، تاریخ مراجعه: 25/7/1402.
صفری فروشانی، نعمت‌الله، ارزیابی روایات و منابع مکتوب امامیه دربارۀ زندگینامۀ امامان؟عهم؟ از قرن اول تا پایان نیمۀ نخست قرن پنجم هجری، سیمای ائمه؟عهم؟ در منابع کهنه امامیه، سایت دکتر صفری فروشانی، پایان‌نامه‌ها، https://www.nsafari.ir/106، تاریخ مراجعه: 16/7/1402.
ــــــــــــــــــــــــــــ، چرا اهل بیت؟عهم؟ را دست‌نیافتنی جلوه می‌دهیم؟، سایت دکتر صفری فروشانی، مصاحبه‌ها، https://www.nsafari.ir/197، تاریخ مراجعه: 16/7/1402.
ــــــــــــــــــــــــــــ، دیدگاه دکتر صفری دربارۀ «شق القمر» و «رد الشمس»، نقدی بر دیدگاه آیت الله خرسان، سایت دکتر صفری فروشانی، نشست‌ها، https://www.nsafari.ir/231، تاریخ مراجعه: 16/7/1402.
عالی، مسعود، تحریف غدیر در بهار، https://tn.ai/175650، تاریخ مراجعه: 8/7/1402.
عنوان خبری: بی‌ادبی عضو شورای شهر به ساحت مقدس عزاداران حسینی / مردی که هنوز خواهان تبریک‌گفتن به برجام روحانی است!، https://www.mashreghnews.ir/news/777533، تاریخ مراجعه: 21/8/1403.
عنوان مقاله: جریان‌های تجدیدنظر طلب در عقاید شیعه؛ شریعت سنگلجی و سید اسدالله خرقانی، کتابخانه مجازی الفبا، https://alefbalib.com/index.aspx?pid=14&GID=185960&ID=235198، تاریخ مراجعه: 26/10/1402.
مکارم شیرازی، ناصر، عنوان: رهنمودهای معظم له خطاب به مداحان، https://ahkam.makarem.ir/fa/home/istifta/262655، تاریخ مراجعه: 15/7/1402.
منتظری، حسینعلی، تا کی با هم بر سر خلیفه اول بجنگیم؟،http://www.ensafnews.com/7113/ ، تاریخ مراجعه: 4/7/1402.
میلانی، سیدعلی، عنوان: دعوت این افراد به صدا و سیما جایز نیست، آپارات،  https://www.aparat.com/v/p781737، تاریخ مراجعه: 18/8/1403.