امامت در پرتو قرآن و سنت

امامت در پرتو قرآن و سنت

عصمت نبی و امام در اندیشۀ قاضی عبدالجبار معتزلی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دکتری کلام امامیه، دانشگاه قرآن و حدیث، انجمن علمی امامت حوزه، قم، ایران.
چکیده
امامت از دیدگاه امامیه، ادامه و کاملکنندۀ نبوت است؛ بنابراین بیشتر شروط/اوصاف این دو نهاد یکسان است. با این حال قاضی عبدالجبار معتزلی به جداانگاری این دو گزاره باور دارد؛ ازاینرو او شرایط نبی و امام را برابر نمیداند. عبدالجبار، عصمتِ پیامبر و امام را شرط میدانسته؟ آن راچگونه فهم میکرده، گسترهاش را چه میدانسته است؟ این پژوهش که به صورت توصیفی - تحلیلی سامان یافته در پی استنباط دیدگاه صحیح قاضی عبدالجبار در این زمینه است. به نظر میرسد وی معتقد است چون پیامبر در آنچه از سوی خدا به مردم میرساند «حجت» است، باید از آنچه این مهم را به چالش میکشد (دروغ، کتمان، اشتباه و بیان معماگونه) مصون باشد. همچنین ازآنجاکه او واسطۀ بین مردم و خداست، باید از هرچه سبب وازدگی و دلزدگی مردم میشود - پیش یا پس از نبوت - بری باشد. بر این اساس، ممکن است چیزی گناه نباشد، ولی نفرتانگیز باشد - مانند بدخُلقی و بدخَلقی - و ممکن است چیزی گناه باشد، ولی بُریدگی و رمیدگی به همراه نیاورد که صدور اولی محال و دومی ممکن است. قاضی در باب عصمت امام چنین میاندیشد که چون کارکرد امام، تنها اجرای احکام ظاهری است، ازاینرو عصمت در او - مانند سایر کارگزاران - شرط نیست. البته اگر وظیفۀ امام را حفظ شریعت دانستیم، او نیز مانند پیامبر باید معصوم باشد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

1

نویسنده English

saeed Tavakkoli Zadeh
1
چکیده English

1

کلیدواژه‌ها English

1
* قرآن کریم.
ابناثیر، مبارک بن محمد، (بیتا)، النهایة فی غریب الحدیث و الأثر، چاپ اول، قم: مؤسسه اسماعیلیان.
ابنبابویه، محمد بن علی (شیخ صدوق)، (1403ق)، معانی الأخبار، محقق علیاکبر غفاری، چاپ اول، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
ابنفارس، احمد، (1404)، معجم مقاییس اللغة، محقق عبدالسلام هارون، چاپ اول، قم: مکتب الإعلام الإسلامی.
ابنکثیر، اسماعیل بن عمر، (1413ق)، طبقات الشافعیین، تحقیق احمد عمر هاشم، بیجا: مکتبة الثقافة الدینیة.
ابوحیان توحیدی، (1424ق)، الإمتاع و المؤانسة، چاپ اول، بیروت: المکتبة العنصریة.
الإیجی، عضدالدین، (1325ق)، شرح المواقف، شارح میر سید شریف جرجانی، چاپ اول، افست قم: الشریف الرضی.
آمدی، سیفالدین، (1423ق)، أبکار الأفکار فی اصول الدین، محقق احمد محمد مهدی، قاهره: دار الکتب.
تفتازانی، سعدالدین مسعود بن عمر، (1409ق)، شرح المقاصد، محقق عبدالرحمن عمیرة، چاپ اول، افست، قم: الشریف الرضی.
جوهری، اسماعیل بن حماد، (1410ق)، الصحاح، محقق احمد عبدالغفور، چاپ اول، بیروت: دارالعلم للملایین.
حدیدی، علیاصغر و امامینیا، محمدرضا، (1396ش)، «براهین عقلی عصمت امام از دیدگاه سید مرتضی و قاضی عبدالجبار»، نشریۀ پژوهشهای فلسفی کلامی، ش72، ص165-188.
حلی، حسن بن یوسف، (1423ق)، الألفین، چاپ اول، قم: مؤسسة الإسلامیة.
خانی، محمد، (1388ش)، «بررسی تطبیقی قلمرو عصمت پیامبر اسلام از دیدگاه اشاعره، معتزله و امامیه»، نشریۀ کلام اسلامی، ش69، ص135-151 و ش71، ص45-52.
خرگوشی، عبدالملک بن محمد، (1424ق)، شرف المصطفی، چاپ اول، مکه: دار البشائر الإسلامیة.
خطیب بغدادی، احمد بن علی، (1417ق)، تاریخ بغداد، تحقیق مصطفى عبدالقادر عطا، چاپ اول، بیروت: دار الکتب العلمیة.
خواجه نصیرالدین طوسى، محمد بن محمد، (1407ق)، تجرید الإعتقاد، محقق حسین جلالی، چاپ اول، قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
ذهبی، شمسالدین، (1382ق)، میزان الإعتدال فی نقد الرجال، تحقیق علی محمد البجاوی، چاپ اول، بیروت: دار المعرفة للطباعة و النشر.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد، (1412ق)، مفردات الفاظ القرآن، چاپ اول، بیروت: دارالقلم.
زرکلی، خیرالدین بن محمود، (2002م)، الأعلام، چاپ پانزدهم، بیجا: دار العلم للملایین.
زینلی، غلامحسین، (1397ش)، «بررسی سندی حدیث نبوی عصمت اهل بیت؟عهم؟ در منابع روایی اهل سنت»، پژوهشنامۀ علوم حدیث تطبیقی، ش9، ص69-100.
سبکی، تاجالدین، (1413ق)، طبقات الشافعیة الکبری، محقق محمود محمد الطناحی، چاپ دوم، بیجا: هجر للطباعة و النشر و التوزیع.
سیوطی، جلالالدین عبدالرحمن بن ابیبکر، (1396ق)، طبقات المفسرین، محقق علی محمد عمر، چاپ اول، قاهره: مکتبة وهبة.
شریف مرتضی، علی بن حسین، (1410ق)، الشافی فی الإمامة، محقق عبدالزهراء حسینی، چاپ دوم، تهران: مؤسسة الصادق؟ع؟.
صاحب بن عباد، اسماعیل، (1414ق)، المحیط فی اللغة، محقق محمد حسن آلیاسین، چاپ اول، بیروت: عالم الکتاب.
طوسی، محمد بن حسن، (1406ق)، الإقتصاد فیما یتعلق بالإعتقاد، چاپ دوم، بیروت: دار الأضواء.
عسقلانی، ابنحجر، (1390ق)، لسان المیزان، چاپ دوم، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
علی بن الحسین، امام سجاد؟ع؟، (1376ش)، الصحیفة السجادیة، چاپ اول، قم: الهادی.
فاضل مقداد، مقداد بن عبدالله، (1405ق)، ارشاد الطالبین الی نهج المسترشدین، محقق مهدی رجایی، قم: کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی.
ـــــــــــــ، (1422ق)، اللوامع الإلهیة فی المباحث الکلامیة، محقق محمدعلی قاضی طباطبایی، چاپ دوم، قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
فراهیدی، خلیل بن احمد، (1409ق)، کتاب العین، چاپ دوم، قم: هجرت.
الفسوی، یعقوب بن سفیان، (1401ق)، المعرفة و التاریخ، محقق اکرم ضیاء العمری، چاپ دوم، بیروت: مؤسسة الرسالة.
قاضى عبدالجبار بن احمد (الف)، (بیتا)، تثبیت دلائل النبوة، قاهره: دار المصطفی.
ـــــــــــــــــــــــــــ (ب)، (بیتا)، تنزیه القرآن عن المطاعن، بیروت: دارالنهضة الحدیثة.
ــــــــــــــــــــــــــ، (1422ق)، شرح الأصول الخمسة، مقرر: قوامالدین مانکدیم، محقق احمد بن حسین ابیهاشم، چاپ اول، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
ــــــــــــــــــــــــــ (ج)، (بیتا)، متشابه القرآن، قاهره: دار التراث.
ـــــــــــــــ، (1971م)، المختصر فی اصول الدین، محقق محمد عمارة، بیروت: دار الهلال.
ـــــــــــــــ، (1965م)، المغنی فی ابواب التوحید و العدل، محقق جورج قنواتی، قاهره: الدار المصریة.
کلینی، محمد بن یعقوب، (1407ق)، الکافی، محقق علیاکبر غفاری و محمد آخوندی، چاپ چهارم، تهران: دارالکتب الإسلامیة.
معینیفر، محمد و دیگران، (1401ش)، «بررسی مقایسهای دیدگاه شریف مرتضی و قاضی عبدالجبار دربارۀ آیۀ تطهیر»، پژوهشنامۀ مذاهب اسلامی، ش17، ص209-234.
هلالی، سلیم بن قیس، (1405ق)، کتاب سُلیم بن قیس الهلالی، محقق محمد انصاری زنجانی، چاپ اول، قم: الهادی.