امامت در پرتو قرآن و سنت

امامت در پرتو قرآن و سنت

تلقی خلافت سیاسی از امامت در اندیشۀ نخستین شیعه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانش‌آموخته سطح چهار امامت تبیینی، مرکز تخصصی امام‌شناسی،بنیاد فرهنگ جعفری، انجمن علمی امامت حوزه، قم، ایران.
چکیده
دستیابی به جغرافیای اندیشۀ امامتی شیعه در دوران نخستین، به کشف و یافتنِ برداشت گروههای مختلف شیعیان از امامت نیاز دارد. ازاینرو، با بررسی تاریخیِ اطلاق واژۀ «شیعه» و «تشیع» بر گروهی از مسلمانان، بنمایههای فکری آنان مورد مطالعه قرار گرفت. علاوه بر گروهی که باور به خلافتاللهی امام علی علیه السلام داشتند، گروه دیگر بر خلافت سیاسی ایشان متمرکز بودند. آنان در سیر تاریخی و مناسباتی که با دیگر گروههای اسلامی داشتند به جنبشهای سیاسی تمایل یافته و در نهایت، تئوری خویش در مسئلۀ امامت را به گونهای ارائه دادند که بعد از شهادت امام حسین علیه السلام در مصداق امامت، اختلاف شدیدی با امامیه پیدا کردند. این جریان در نهایت ظرفیت فکری و عملی زیدیه را پشتیبانی کرد. این مقاله با رویکردی تاریخی و استفاده از روش تحلیلی، درصدد واکاوی باورهای جریان مذکور در دوران نخست و چگونگی امتداد و انتقال این اندیشه به دورههای بعدی است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

The Political Caliphate's Perception of Imamate in Early Shiite Thought

نویسنده English

mojtaba tariverdizadeh
ابطحی، سید عبدالحمید، (1391ش)، «تقابل عالمان زیدی کوفه در نیمۀ اول قرن دوم با باور به امامت الهی اهل بیت؟عهم؟»، فصلنامۀ تخصصی مطالعات قرآن و حدیث سفینه، ش37، ص58-92.
ابن‌اثیر، عزالدین، (1385ق)، الکامل فی التاریخ، بیروت: دار صادر - دار بیروت.
ابن‌اثیر، ابوالحسن علی بن محمد، (1409ق/1989م)، اسد الغابة فی معرفة الصحابة، بیروت: دار الفکر.
ابن‌بابویه، محمد بن على (شیخ صدوق)‏، (1395ق)، کمال الدین و تمام النعمة، تهران: اسلامیه.‏
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ‏، (1413ق)، من لا یحضره الفقیه‏، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم‏‏.
ابن‌بکار، زبیر، (1416ق)، الاخبار الموفقیات، قم: الشریف الرضی.
ابن‌جوزی، ابوالفرج عبدالرحمن بن علی، (1416ق)، المنتظم فی تاریخ الأمم و الملوک، بیروت: دار الکتب العلمیة.
ابن‌حزم اندلسى‏، (بی‌تا)، الفصل فی الملل و الأهواء و النحل‏، بیروت: دار الکتب العلمیة.‏
ابن‌حنبل، احمد بن محمد، (1416ق)، مسند الإمام أحمد بن حنبل‏، بیروت: مؤسسة الرسالة.
ـــــــــــــــــــــــــــ، (1426ق)، فضائل أهل البیت؟عهم؟ من کتاب فضائل الصحابة، تهران: المجمع العالمی للتقریب بین المذاهب الاسلامیة.
ابن‌حیون، نعمان بن محمد مغربى‏، (1409ق)، شرح الأخبار فی فضائل الأئمة الأطهار؟عهم؟‏، قم‏: جامعه مدرسین حوزه علمیۀ قم. ‏
ابن‌خلال، احمد بن محمد، (1994م)، السنة للخلّال، تحقیق عطیة بن عتیق زهرانی، ریاض: دارالرایة.
ابن‌سعد، محمد، (1960م)، الطبقات الکبری، بیروت: دار صادر.
ابن‌عبدربه، ابوعمرو احمد بن محمد، (بی‌تا)، العقد الفرید، بی‌جا: دار الکتب العلمیة.
ابن‌قتبیه، احمد بن داود، (1960م)، الاخبار الطوال، تحقیق عبدالمنعم عامر، بیروت: دار إحیاء الکتب العربی.
ابن‌قتیبة، عبدالله بن مسلم، (1410ق/1990م)، الإمامة و السیاسة، تحقیق علی شیری، بیروت: دارالأضواء.
ابن‌معین، ابوزکریا یحیى بن معین، (1405ق/1985م)، تاریخ ابن‌معین / روایة ابن‌محرز، المحقق محمد کامل القصار، دمشق: مجمع اللغة العربیة.
اب‍ن‌ن‍دی‍م‌، م‍ح‍م‍د ب‍ن‌ اس‍حا‍ق‌، (1381ش)، الفهرست، ت‍ه‍ران‌: اس‍اطی‍ر.‏
اربلى، على بن عیسى‏، (1381ق)، کشف الغمة ( ط- القدیمة)، تبریز: بنى‌هاشمى.‏
اسکافی، ابوجعفر محمد بن عبدالله، (1402ق/1981م)، المعیار و الموازنة، تحقیق محمد باقر محمودی، بی‌جا: بی‌نا.
اشعری، ابوالحسن علی بن اسماعیل، (1400م)، مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین، فرانس شتاینر: ویسبادن.
اشعرى قمى‏، سعد بن عبدالله، (1360ش)، المقالات و الفرق‏، تهران: مرکز انتشارات علمى و فرهنگى.‏
اصفهانى، ابوالفرج على بن الحسین، (بی‌تا)، مقاتل الطالبیین، تحقیق سید احمد صقر، بیروت: دار المعرفة.
اعتصامی، عبدالمجید، (1391ش)، «معنای ارجا در روایات اهل بیت؟عهم؟»، فصلنامۀ علمی پژوهشی نقد و نظر، ش67، ص67-91.
اقوام کرباسی، اکبر، (1391ش)، «مرجئه شیعه»، فصلنامۀ علمی پژوهشی نقد و نظر، سال هفدهم، ش3، ص34-66.
امین، احمد، (بی‌تا)، ضحی الاسلام، قاهره: مکتبة النهضة المصریة.
امین، سید محسن، (1371ش)، اعیان الشیعة، بیروت: دار التعارف للمطبوعات.
اندلسی، ابن‌حزم، (1403ق/1983م)، جمهرة انساب العرب، بیروت: دار الکتب العلمیة.
بدوی، عبدالرحمن، (1997م)، مذاهب الاسلامیین، بیروت: دارالعلم للملایین.
بغدادی، عبدالقاهر، (1408ق)، الفرق بین الفرق و بیان الفرقة الناجیة منهم، بیروت: دارالجیل - دارالآفاق.
بلاذرى، احمد بن یحیى، (1417ق/1996م)، انساب الأشراف، تحقیق سهیل زکار و ریاض زرکلى، بیروت: دار الفکر.
بلخی، ابوالقاسم الحاکم الجشیمی، (بی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌تا)، فضل الاعتزال و طبقات المعتزلة، کشف و تحقیق فؤاد سید، مصر: دارالکتب مصر.
بلخی، ابوالقاسم عبدالله بن احمد، (1439ق)، کتاب المقالات و معه عیون المسائل و الجوابات، استانبول: کورامر.
بلخی، ابوالقاسم، (2015م)، الزنیة، بیروت: منشورات الجمل.
تمیمی مغربی، محمد بن نعمان، (1409ق)، شرح الاخبار فی فضائل الائمة الاطهار؟عهم؟، تحقیق سید محمد حسینی جلالی، قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
توال، فرانسوا، (1380ش)، ژئوپلیتیک تشیع، ترجمه حسن صدوقی ونینی، تهران: نشر دانشگاه شهید بهشتی.
توحیدی‌نیا، روح‌الله، (1396ش)، «زمینه‌ها و عوامل طرح اندیشۀ سیاسی «قیام به سیف» در قرن دوم هجری»، فصلنامۀ علمی  پژوهشی تاریخ اسلام، ش70، ص95-120.
تهانوى، محمدعلى، (1996م)، موسوعة کشاف اصطلاحات الفنون و العلوم‏، بیروت: مکتبة لبنان ناشرون‏.‏
ثقفى، ابواسحاق ابراهیم بن محمد، (1353ش)، الغارات، تحقیق جلال‌الدین حسینى ارموى، تهران: انجمن آثار ملى.
ثمالى، ابوحمزه ثابت بن دینار، (1420ق)، تفسیر القرآن الکریم، بیروت: دار المفید.
جاحظ، عمرو بن بحر، (بی‌تا)، البیان و التبیین، بیروت: دار و مکتبة الهلال.
جعفریان، رسول، (1381ش)، مقالات تاریخی، قم: دلیل ما.
ـــــــــــــــــ، (1384ش)، تاریخ تشیع در ایران، قم: انتشارات انصاریان.
جمعی از نویسندگان، (1381ش)، امامت‌پژوهی؛ بررسی دیدگاه امامیه، معتزله و اشاعره، مشهد: دانشگاه علوم اسلامی رضوی.
ــــــــــــــــــــــ، (1395ش)، معارف کلامی شیعه، قم: انتشارات دانشگاه ادیان و مذاهب.
جوهری، احمد بن عبدالعزیز، (1413ق/1993م)، السقیفة و فدک، بیروت: شرکة الکتبی للطباعة و النشر.
جوهری، علی بن الجعد، (1417ق/1996م)، مسند ابن‌الجعد، بیروت: دارالکتب العلمیة.
حمیرى‏، ابوسعید بن نشوان، (1972م)، الحور العین‏، بی‌جا: بی‌نا.
ذهبی، شمس‌الدین ابو عبدالله محمد بن احمد، (1382ق/1963م)، میزان الاعتدال فی نقد الرجال، تحقیق علی محمد البجاوی، بیروت: دار المعرفة للطباعة و النشر.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ، (2003م)، تاریخ الإسلام وَوَفیات المشاهیر وَالأعلام، المحقق الدکتور بشار عوّاد معروف، بیروت: دار الغرب الإسلامی.
رازی، ابوحاتم، (2015م)، الزینة، بیروت - بغداد: منشورات الجمل.
ربانی گلپایگانی، علی، (1378ش)، امامت در بینش اسلامی، قم: بوستان کتاب.
سلطانی، مصطفی، (1387ش)، امامت از دیدگاه امامیه و زیدیه، قم: انتشارات دانشگاه ادیان و مذاهب.
سلیمی، سعید، (1398ش)، بایستگی‌های امام، تهران: پیروان ولایت.
شافعی، محمد بن طلحه، (بی‌تا)، مطالب السئول فی مناقب آل الرسول، بی‌جا: بی‌نا.
شریف الرضی، محمد بن حسین‏، (1406ق‏)، خصائص الأئمة؟عهم؟‏، مشهد: آستان قدس رضوى‏.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ‏، (1414ق‏)، نهج البلاغة (للصبحی صالح)، قم: هجرت‏.
شهرستانى، ‏محمد بن عبدالکریم، (1364ش)، الملل و النحل‏، قم‏: الشریف الرضی‏.
صفار، محمد بن حسن‏، (1404ق‏)، بصائر الدرجات، قم: مکتبة آیة الله المرعشی النجفی.
طبری، محمد بن جریر، (1387ق/1967م)، تاریخ الأمم و الملوک، تحقیق محمد أبوالفضل ابراهیم، بیروت: دارالتراث.
طوسی، محمد بن الحسن، (1411ق‏)، الغیبة، قم‏: دار المعارف الإسلامیة.
ـــــــــــــــــــــــــــ‏، (1414ق‏)، الأمالی، قم: دار الثقافة.‏
عجم‏، رفیق (2004م)، موسوعة مصطلحات ابن‌خلدون و الشریف علی محمد الجرجانی‏، بیروت: مکتبة لبنان ناشرون.‏
عقیلی، محمد بن عمرو، (1418ق)، الضعفاء الکبیر، به کوشش عبدالمعطی قلعجی، بیروت: دارالکتب العلمیة.
علم‌الهدی، علی بن حسین، (1410ق‏)، الشافی فی الإمامة، تهران: مؤسسة الصادق؟ع؟‏.‏
علوى، محمد بن على بن الحسین‏، (1428ق)، المناقب‏، قم‏: دلیل ما.
فان اس، جوزف، (2008م)، علم الکلام و المجتمع، بغداد - بیروت: منشورات الجمل.
فرمانیان، مهدی و موسوی نژاد، سید علی، (1395ش)، درسنامه تاریخ و عقاید زیدیه، قم: نشر ادیان.
کاجی، قاسم و رضوی، رسول، (1395ش)، «بتریه و اندیشه تقصیر»، فصلنامۀ علمی پژوهشی فلسفه و الاهیات، ش2، ص143-166.
کشى، محمد بن عمر، (1409ق)، إختیار معرفة الرجال‏، مشهد: مؤسسه نشر دانشگاه مشهد.
کلینى، محمد بن یعقوب‏، (1407ق)، الکافی، تهران: دار الکتب الإسلامیة.
کوفی، ابوالقاسم، (1373ش)، الاستغاثة فی بدع الثلاثة، تهران: مؤسسة الاعلمی.
کوفی، احمد بن اعثم، (1411ق)، الفتوح، بیروت: دارالاضواء.
لالانی، ارزینا آر، (1381ش)، نخستین اندیشه‌های شیعی، ترجمه دکتر فریدون بدره‌ای، تهران: نشر فرزان.
لویس، برنارد، (1368ش)، تشیع و مقاومت و انقلاب (مجموعه مقالات)، تهران: نشر فاروس ایران.
مازندرانى، ابن‌شهرآشوب محمد بن على‏، (1379ش)، مناقب آل أبی طالب؟عهم؟، قم‏: علامه‏‏.
متوکل علی الله، احمد بن سلیمان‏، (1424ق)، حقائق المعرفة فی علم الکلام‏، صنعاء: مؤسسة الإمام زید بن علی‏.
مدرسی طباطبایی، سید حسین، (1386ش)، مکتب در فرایند تکامل، ترجمه هاشم ایزدپناه، تهران: کویر.
مسعودی، علی بن حسین، (1409ق)، مروج الذهب، محقق: یوسف اسعد داغر، قم: مؤسسة دار الهجرة.
مظفر، محمدرضا، (1386ش)، شیعه و سابقه تاریخی آن، مترجم: محمدباقر حجتی، تهران: نشر مشعر.
معتزلی، عبدالحمید ابن ابی‌الحدید، (1404ق)، شرح نهج البلاغة، قم‏: مکتبة آیة الله المرعشی النجفی.
مفید، محمد بن محمد بن نعمان (الف)، (1413ق)، الامالی، قم: کنگره شیخ مفید.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ (ب)، (1413ق)، الارشاد، قم: کنگره شیخ مفید.‏
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ (ج)، (1413ق)، الجمل، قم: کنگره شیخ مفید.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ (د)، (1413ق)، اوائل المقالات، قم: المؤتمر العالمی للشیخ المفید.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ (و)، (1413ق)، الإختصاص‏، قم: المؤتمر العالمى لالفیة الشیخ المفید.
مقدم، حامد، (1393ش)، «نظریۀ استیلا در فرایند نصب امام از دیدگاه اهل ‌سنت و جماعت»، مجلۀ امامت‌پژوهی، ش16، ص119-152‏.
منتظری، محمد، (1392ش)، «امامت از دیدگاه اندیشمندان امامیه در مدرسه کوفه»، مجلۀ امامت‌پژوهی، ش10، ص121-154.
منصور بالله، عبدالله بن حمزه، (2001م)، العقد الثمین فی احکام الائمة الهادین، عمان - اردن: مؤسسة الامام زید بن علی الثقافیة.
منقری، نصر بن مزاحم‏، (1404ق)، وقعة صفین‏، قم: مکتبة آیة الله المرعشی النجفی‏.
موسوی، سید جواد و همکاران، (1395ش)، «تاریخ تشیع از دیدگاه مستشرقان»، کنفرانس بین‌المللی پژوهشی در علوم و تکنولوژی، سازمان‌ها و مراکز غیر دولتی، انجمن اقتصاد و انرژی، دورۀ چهارم.
مؤیدی، ابراهیم بن محمد، (1422ق)، الایضاح علی الاصباح، ‏صنعا: مؤسسة الامام زید بن علی.
ناشی‌اکبر، (1386ش)، مسائل الإمامة، قم: مرکز مطالعات ادیان و مذاهب.‏
نجاشی، احمد بن على‏، (1365ش)، الرجال، قم: مؤسسة النشر الاسلامی التابعه لجامعة المدرسین.‏
نوبختی، حسن بن موسی، (1404ق)، فرق الشیعة، بیروت: دارالأضواء.
یعقوبی، احمد بن ابی‌یعقوب، (بی‌تا)، تاریخ الیعقوبى، بیروت: دار صادر.